Góp quyền sở hữu nhãn hiệu là sang tên hẳn cho công ty: công ty thành chủ, người góp nhận phần vốn và không còn quyền gì với cái tên ngoài tư cách thành viên. Góp quyền sử dụng là người góp vẫn đứng tên, chỉ trao cho công ty quyền khai thác trong một phạm vi và thời hạn, giống một hợp đồng cấp phép nhưng được trả bằng phần vốn thay vì tiền bản quyền. Hai cách cho ra hai con số khác nhau rất xa, vì thứ được chuyển giao khác nhau.
Nói ngắn: quyền sở hữu đáng giá hơn quyền sử dụng, nhưng quyền sử dụng ít rủi ro hơn cho người sáng lập. Về pháp lý, cách hiểu và thực tiễn ghi nhận góp vốn bằng quyền sử dụng nhãn hiệu còn chưa thống nhất ở nhiều nơi, nên trước khi chọn cần luật sư kiểm theo văn bản hiện hành. Bài này tập trung vào phần tiền: tính thế nào, ai gánh gì, và khi nào mỗi cách hợp lý. Mọi số là ví dụ giả định.
Hai cách góp đặt cạnh nhau
So sánh dưới đây giúp nhìn nhanh thứ gì đổi chỗ giữa người góp và công ty trong mỗi cách.
| Khía cạnh | Góp quyền sở hữu | Góp quyền sử dụng |
|---|---|---|
| Ai đứng tên văn bằng | Công ty, sau khi đăng ký chuyển nhượng | Người góp vẫn đứng tên |
| Thứ được định giá | Toàn bộ dòng lợi ích của cái tên, vô thời hạn nếu gia hạn | Dòng lợi ích trong phạm vi và thời hạn được trao |
| Con số thường thấy | Cao hơn | Thấp hơn, giảm theo thời hạn và mức độc quyền |
| Nếu công ty phá sản | Nhãn hiệu là tài sản của công ty, có thể bị xử lý để trả nợ | Người góp thường giữ được cái tên |
| Nếu người góp mất, ly hôn, nợ nần | Không ảnh hưởng trực tiếp tới quyền của công ty | Văn bằng nằm trong tài sản của người góp, công ty bị kéo vào |
| Ai trả chi phí gia hạn, bảo vệ | Công ty | Phải thoả thuận; dễ bỏ sót |
| Nhà đầu tư vào sau nhìn nhận | Yên tâm hơn: tài sản nằm trong công ty | Thường đòi chuyển về công ty trước khi rót tiền |
Dòng cuối là điểm hay bị bỏ qua nhất. Một công ty nhỏ góp quyền sử dụng có thể vận hành êm nhiều năm, rồi khi gọi vốn vòng đầu thì nhà đầu tư yêu cầu nhãn hiệu phải thuộc công ty. Lúc đó bài toán định giá lại phải làm lần nữa, với vị thế thương lượng khác hẳn.
Tính giá trị quyền sử dụng: bắt đầu từ cùng một dòng tiền
Cả hai cách đều bắt đầu từ cùng một câu hỏi: nếu công ty phải trả tiền bản quyền cho cái tên này thì mỗi năm trả bao nhiêu. Ví dụ giả định một thương hiệu mỹ phẩm thảo mộc có doanh thu dự kiến khoảng 4 tỷ đồng mỗi năm, tỷ lệ bản quyền giả định 2,5%, tức khoảng 100 triệu đồng mỗi năm trước thuế.
Góp quyền sở hữu thì cộng dòng 100 triệu đó trong một thời gian dài, có tính phai dần và chiết khấu về hiện tại. Với tỷ lệ chiết khấu giả định 20% và giả định thương hiệu còn tác dụng mạnh khoảng mười năm, giá trị hiện tại sau thuế có thể rơi vào khoảng 300–380 triệu đồng.
Góp quyền sử dụng năm năm, không độc quyền, thì chỉ cộng năm năm đầu, và vì người góp vẫn có thể cấp cho người khác nên tỷ lệ bản quyền phải giảm. Giả định tỷ lệ còn 1,5%, dòng tiền 60 triệu mỗi năm, chiết khấu về hiện tại cho năm năm được khoảng 180 triệu đồng trước thuế, tức chừng 145 triệu sau thuế nếu giả định thuế 20%. Cùng một cái tên, cùng một doanh thu, con số góp vốn chênh hơn gấp đôi chỉ vì thứ được trao khác nhau.
Bốn biến số làm giá trị quyền sử dụng lên xuống
Thời hạn. Thời hạn càng dài thì càng gần giá trị sở hữu, nhưng không bao giờ bằng, vì cuối kỳ quyền quay về người góp. Thời hạn ngắn hơn số năm công ty cần để hoàn vốn đầu tư vào thương hiệu là tín hiệu xấu với các thành viên khác.
Độc quyền hay không. Quyền dùng độc quyền trên toàn bộ danh mục và lãnh thổ có giá cao hơn hẳn quyền dùng chung. Nếu người góp còn bán hàng cùng tên ở kênh riêng, công ty vừa dùng tên vừa cạnh tranh với chính chủ tên.
Phạm vi sản phẩm. Quyền chỉ cho một dòng hàng thì giá trị chỉ bằng phần doanh thu của dòng đó. Công ty muốn mở rộng sang dòng mới sẽ phải xin thêm, và đó là lúc người góp có vị thế đòi thêm.
Điều kiện chấm dứt. Quyền mà người góp có thể rút khi có mâu thuẫn nhỏ thì gần như vô giá trị với công ty. Điều kiện chấm dứt càng hẹp và rõ, giá trị góp càng cao.
Rủi ro mỗi bên gánh, nói thẳng
Với người sáng lập góp quyền sở hữu, rủi ro lớn nhất là mất cái tên khi công ty không đi tới đâu. Nếu công ty giải thể, nhãn hiệu là một tài sản trong khối tài sản đem chia hoặc xử lý trả nợ; người sáng lập chỉ lấy lại được nếu có thoả thuận ưu tiên mua lại và có tiền để mua. Nhiều người đã mất cái tên gắn với cả đời làm nghề theo đúng cách này.
Với các thành viên khác khi người sáng lập chỉ góp quyền sử dụng, rủi ro nằm ở chỗ công ty bỏ tiền quảng cáo, mở điểm, làm nặng giá trị cái tên, nhưng giá trị đó cuối cùng nằm trong tay một cá nhân. Hết hạn hoặc khi mâu thuẫn, người góp có thể lấy lại cái tên đã được công ty nuôi lớn. Đó chính là tình huống "thương hiệu đứng tên cá nhân, công ty bỏ tiền xây" — một trong những nguồn tranh chấp dai dẳng nhất của doanh nghiệp gia đình.
Cách dung hoà hay gặp: góp quyền sử dụng trong giai đoạn đầu kèm quyền chọn mua của công ty với giá tính theo công thức đã chốt, thực hiện khi công ty đạt một mốc nhất định hoặc khi có nhà đầu tư mới. Người sáng lập không mất tên quá sớm; các thành viên khác biết chắc công sức của họ không đi nuôi tài sản của một người.
Khi nào nên chọn cách nào
Không có cách đúng cho mọi trường hợp. Một số dấu hiệu dưới đây giúp nghiêng về một phía.
- Nghiêng về góp quyền sở hữu khi công ty sẽ gọi vốn từ bên ngoài, vay ngân hàng có dùng tài sản vô hình, hoặc định mở nhượng quyền: các bên thứ ba đều muốn tài sản nằm gọn trong pháp nhân.
- Nghiêng về góp quyền sở hữu khi người sáng lập muốn rút dần khỏi vận hành và chuyển trọng tâm sang làm cổ đông; giữ văn bằng riêng lúc đó chỉ tạo thêm một đầu mối mâu thuẫn.
- Nghiêng về góp quyền sử dụng khi công ty mới chỉ là một thử nghiệm với đối tác chưa quen, chưa rõ có đi được lâu không.
- Nghiêng về góp quyền sử dụng khi cái tên gắn với nhiều hoạt động khác của người sáng lập mà công ty chỉ khai thác một phần, ví dụ một nghệ nhân dùng tên cho cả lớp dạy nghề lẫn sản phẩm đóng gói.
- Trong cả hai trường hợp, viết sẵn lối ra: giá chuyển từ quyền sử dụng sang sở hữu, giá mua lại khi công ty giải thể, và ai được ưu tiên.
Dù chọn cách nào, phần ghi nhận vốn vẫn phải qua bước định giá và chấp thuận như mọi tài sản góp vốn không phải tiền. Khi con số dùng cho đăng ký vốn, khai thuế hoặc có khả năng tranh chấp, nên có chứng thư của doanh nghiệp thẩm định giá có thẩm quyền.
Những sai lầm hay gặp khi viết thoả thuận
Sai lầm thứ nhất là ghi "góp thương hiệu" mà không nói góp quyền gì. Một dòng mơ hồ như vậy sau năm năm sẽ được mỗi bên đọc theo hướng có lợi cho mình, và cả hai đều có lý lẽ.
Sai lầm thứ hai là tính giá quyền sử dụng bằng đúng giá sở hữu rồi giữ nguyên văn bằng. Thành viên khác bỏ tiền thật để đổi lấy một quyền có thời hạn được định giá như vô thời hạn; khi họ nhận ra thì thường đã muộn.
Sai lầm thứ ba là quên chi phí giữ cái tên sống: gia hạn văn bằng, theo dõi đơn của người khác nộp na ná, xử lý hàng nhái. Khi người góp vẫn đứng tên mà công ty là bên khai thác, mỗi việc này phải có người chịu trách nhiệm và có ngân sách, không thì đến kỳ gia hạn không ai nhớ.
Ví dụ giả định: chốt trước giá quyền chọn mua
Quyền chọn mua chỉ có ích khi giá được tính bằng công thức, không phải "giá do hai bên thoả thuận tại thời điểm mua". Tiếp tục ví dụ thương hiệu mỹ phẩm thảo mộc ở trên.
- Chọn căn cứ đo được. Lấy phí bản quyền mà công ty đã ghi nhận hoặc lẽ ra phải trả trong năm gần nhất, tính theo tỷ lệ đã ghi trong thoả thuận góp vốn, ví dụ giả định 1,5% doanh thu.
- Chọn bội số. Thoả thuận giá mua bằng một bội số của phí bản quyền năm gần nhất, ví dụ giả định từ 3 đến 4 lần, tuỳ thời điểm thực hiện. Bội số thấp hơn ở những năm đầu vì người sáng lập còn nhận phần vốn góp cho quyền sử dụng.
- Trừ phần đã được trả. Nếu quyền sử dụng đã được ghi nhận thành phần vốn, giá mua chỉ trả cho phần giá trị vượt ngoài thời hạn sử dụng đã góp, không trả lại lần hai cho những năm đã tính.
- Đặt mức sàn và mức trần. Sàn bảo vệ người sáng lập khi doanh thu tạm sụt đúng năm thực hiện; trần bảo vệ công ty khi một năm tăng đột biến nhờ chiến dịch lớn.
- Ghi người tính và người kiểm. Kế toán công ty tính, một bên độc lập kiểm khi có ý kiến khác; nếu vẫn không thống nhất thì thuê thẩm định giá và chia đôi chi phí.
Ví dụ giả định: doanh thu năm thực hiện 6 tỷ, phí bản quyền 1,5% là 90 triệu, bội số 3,5 cho ra 315 triệu; trừ phần còn lại của thời hạn sử dụng đã góp ước khoảng 60 triệu, giá mua khoảng 255 triệu, nằm trong khoảng sàn và trần đã chốt. Con số không cần hoàn hảo; nó cần đoán trước được, để không bên nào phải chờ đến lúc giằng co mới biết mình được hay mất bao nhiêu.
Câu hỏi thường gặp
Góp quyền sử dụng nhãn hiệu có được ghi nhận là vốn điều lệ không?
Thực tiễn còn khác nhau. Pháp luật doanh nghiệp liệt kê quyền sở hữu trí tuệ là tài sản có thể góp vốn và có nhắc đến người có quyền sử dụng hợp pháp, nhưng việc ghi nhận phần vốn bằng quyền sử dụng có thời hạn tuỳ cách hiểu và cơ quan đăng ký. Nên hỏi luật sư và kiểm văn bản hiện hành trước khi chọn.
Nếu chỉ góp quyền sử dụng, người sáng lập còn được cấp phép cho người khác không?
Tuỳ thoả thuận. Nếu quyền góp vào công ty là độc quyền trong phạm vi nào đó thì người sáng lập không được cấp cho người khác trong phạm vi ấy. Nên ghi rõ phạm vi độc quyền theo sản phẩm, kênh, vùng; phần ngoài phạm vi thì người sáng lập giữ và có thể khai thác riêng.
Có thể chuyển từ góp quyền sử dụng sang góp quyền sở hữu sau này không?
Có thể bằng một giao dịch mới: công ty mua lại hoặc nhận góp thêm quyền sở hữu với một con số mới. Nên chốt trước công thức tính giá, ví dụ theo bội số phí bản quyền đã ghi nhận, để lúc chuyển không phải thương lượng lại từ đầu trong thế giằng co.
Quyền sử dụng nhãn hiệu trong thoả thuận góp vốn có cần đăng ký không?
Hợp đồng sử dụng nhãn hiệu là một dạng li-xăng; việc đăng ký và hệ quả của việc không đăng ký do pháp luật sở hữu trí tuệ quy định và đã có thay đổi qua các lần sửa luật. Nên kiểm quy định hiện hành, vì nó ảnh hưởng tới khả năng chống lại bên thứ ba.
Thành viên góp tiền nên đòi điều gì nếu người sáng lập chỉ góp quyền sử dụng?
Ba điều tối thiểu: thời hạn đủ dài để thu hồi khoản đầu tư vào thương hiệu, điều kiện chấm dứt hẹp và rõ, và quyền chọn mua nhãn hiệu với giá tính theo công thức đã chốt. Thiếu quyền chọn mua, công sức công ty bỏ vào cái tên có thể quay về tay một cá nhân.
Giá trị quyền sử dụng có giảm dần theo thời gian không?
Có. Mỗi năm trôi qua, số năm khai thác còn lại ngắn đi nên giá trị còn lại của quyền giảm, kể cả khi thương hiệu đang mạnh lên. Đây là khác biệt cốt lõi với quyền sở hữu, vốn có thể tăng giá theo sức khoẻ thương hiệu mà không bị giới hạn bởi thời hạn hợp đồng.
