Văn bằng nhãn hiệu không bảo hộ cái tên cho mọi thứ, mà chỉ cho danh mục hàng hoá, dịch vụ ghi trong đó, xếp theo các nhóm của Bảng phân loại Nice. Một quán cà phê có văn bằng cho dịch vụ ăn uống nhưng lại bán thêm cà phê rang xay đóng gói thì phần đóng gói, có khi là phần lớn lợi nhuận, đang nằm ngoài vùng bảo hộ. Khi định giá, phần doanh thu nằm ngoài danh mục phải được tính như chưa đăng ký, và cả nhãn hiệu mất giá tương ứng.
Bài này không hướng dẫn chọn nhóm khi nộp đơn, việc đó thuộc thủ tục đăng ký. Ở đây là góc của người bán và người mua: đọc danh mục trong văn bằng, đối chiếu với nơi tiền thật sự đến từ đâu, tính phần hở, và biết khi nào phần hở là lý do giảm giá, khi nào là cơ hội.
Vì sao cùng một cái tên mà phạm vi bảo hộ quyết định giá
Nhãn hiệu được bảo hộ để chống nhầm lẫn về nguồn gốc hàng hoá, dịch vụ. Vì vậy quyền của chủ văn bằng mạnh nhất với chính những thứ đã đăng ký, yếu dần với những thứ chỉ liên quan, và gần như không có với những thứ không liên quan, trừ trường hợp nhãn hiệu được công nhận là nổi tiếng, vốn hiếm với thương hiệu nhỏ. Người mua trả tiền cho quyền ngăn người khác, nên quyền ấy rộng hay hẹp đến đâu thì giá đi theo đến đó.
Hai tình huống thường gặp ở thương hiệu nhỏ Việt Nam. Thứ nhất, chủ đăng ký từ những ngày đầu cho đúng sản phẩm lúc ấy, sau đó mở rộng nhưng không bổ sung đơn. Thứ hai, chủ chọn danh mục rộng nhưng chung chung, hoặc ngược lại chọn quá hẹp vì muốn tiết kiệm chi phí đơn. Cả hai để lại khoảng hở mà người mua tinh ý sẽ phát hiện.
Ngược lại, một danh mục được chọn khéo, phủ đúng những sản phẩm đang bán và những hướng mở rộng tự nhiên, là một lý do chính đáng để người bán giữ giá. Người mua có kế hoạch phát triển cũng sẽ đánh giá cao việc không phải nộp thêm đơn và chờ đợi.
Bảng đối chiếu doanh thu với danh mục: công cụ chính
Cách làm đơn giản nhất là lập một bảng: mỗi dòng sản phẩm, dịch vụ đang tạo ra doanh thu là một dòng, ghi tỷ trọng lợi nhuận và tình trạng bảo hộ. Ví dụ giả định cho một thương hiệu cà phê:
| Dòng sản phẩm, dịch vụ | Tỷ trọng lợi nhuận (ví dụ giả định) | Có trong văn bằng? | Xử lý khi định giá |
|---|---|---|---|
| Dịch vụ quán cà phê tại chỗ | 45% | Có, đúng nhóm dịch vụ ăn uống | Tính đủ, cấp A |
| Cà phê rang xay đóng gói bán lẻ | 35% | Không | Coi như chưa đăng ký, xét cấp C hoặc D |
| Bánh ngọt tự làm bán kèm | 10% | Không | Thường không cần tên riêng, ảnh hưởng nhỏ |
| Ly, túi vải mang tên quán | 5% | Không | Phần nhỏ, rủi ro chủ yếu là hàng nhái |
| Lớp dạy pha chế | 5% | Không | Xét riêng, thuộc nhóm dịch vụ khác |
Nhìn bảng, có đến khoảng 55% lợi nhuận nằm ngoài văn bằng trong ví dụ. Không có nghĩa là phần đó mất giá hoàn toàn: nếu tra cứu sạch, có thể nộp đơn bổ sung, và người mua vẫn có cơ hội tốt. Nhưng nó không thể được định giá như phần đã có văn bằng.
Ví dụ giả định: quy khoảng hở thành mức điều chỉnh
Giữ ví dụ thương hiệu cà phê, giả định giá trị kinh tế của thương hiệu trước điều chỉnh pháp lý là 2 tỷ đồng (ví dụ giả định). Phần dịch vụ quán chiếm 45%, tức 900 triệu, đã có văn bằng, áp hệ số 0,97: khoảng 873 triệu. Phần cà phê đóng gói chiếm 35%, tức 700 triệu, chưa có bảo hộ nhưng tra cứu sạch, áp hệ số giả định 0,7: 490 triệu. Các phần nhỏ còn lại 20%, tức 400 triệu, áp hệ số 0,8 vì ít phụ thuộc tên: 320 triệu.
Tổng sau điều chỉnh khoảng 1,68 tỷ, thấp hơn khoảng 16% so với 2 tỷ ban đầu. Nếu tra cứu cho thấy đã có người khác đăng ký tên gần giống cho cà phê đóng gói, phần 700 triệu có thể phải áp hệ số thấp hơn nhiều, và tổng có thể giảm thêm vài trăm triệu. Lúc đó câu hỏi không còn là "giảm bao nhiêu" mà là "dòng đóng gói có phải đổi tên không".
Cách tách theo dòng giúp người bán thấy chính xác nên khắc phục chỗ nào trước khi bán, và giúp người mua không phải trừ giá cho toàn bộ thương hiệu chỉ vì một khoảng hở cục bộ.
Những kiểu khoảng hở hay gặp ở thương hiệu nhỏ
Đăng ký cho dịch vụ, kinh doanh thêm hàng hoá. Quán ăn, tiệm bánh, spa bắt đầu bán sản phẩm đóng gói, mỹ phẩm, đồ dùng mang tên mình. Dịch vụ và hàng hoá thuộc các nhóm khác nhau.
Đăng ký cho hàng hoá, kinh doanh thêm dịch vụ. Thương hiệu thời trang mở lớp thiết kế, thương hiệu đặc sản mở điểm trải nghiệm tại vườn. Phần dịch vụ thường bị quên.
Danh mục quá chung hoặc diễn đạt lệch. Ghi những cụm từ rộng mà không được chấp nhận, hoặc diễn đạt khác với sản phẩm thực tế đến mức khó chứng minh đang sử dụng đúng cái đã đăng ký.
Văn bằng chỉ cho mẫu nhãn cũ. Logo đã đổi nhiều lần, mẫu đang dùng khác đáng kể mẫu được bảo hộ. Đây là khoảng hở về dấu hiệu chứ không về danh mục, nhưng hệ quả với giá tương tự.
Bán qua sàn mà sàn yêu cầu đúng nhóm. Một số chương trình bảo vệ thương hiệu của sàn thương mại điện tử đòi văn bằng đúng ngành hàng. Thiếu nhóm là không dùng được công cụ chống hàng nhái của sàn, và người mua sẽ tính điều đó vào giá.
Phạm vi hẹp còn làm hẹp đường khai thác: cấp phép, nhượng quyền, hợp tác
Giá trị thương hiệu không chỉ đến từ việc tự bán hàng. Một phần đáng kể, nhất là với người mua là doanh nghiệp, đến từ khả năng cho người khác dùng tên và thu phí: cấp phép cho xưởng làm sản phẩm mang tên mình, nhượng quyền mở điểm, làm sản phẩm hợp tác với thương hiệu khác. Mọi hợp đồng như vậy đều dựa trên quyền mà văn bằng xác lập, nên chỉ chắc chắn trong phạm vi danh mục.
Ví dụ, một thương hiệu bánh đặc sản có văn bằng cho bánh kẹo. Một đối tác muốn làm trà mang tên đó và trả phí bản quyền. Vì trà nằm ngoài danh mục, bên nhận cấp phép thực chất đang trả tiền cho một cái tên mà người cấp không ngăn được ai khác dùng cho trà. Đối tác hiểu chuyện sẽ đòi giảm phí hoặc đòi người cấp nộp đơn bổ sung trước. Khi định giá theo cách miễn phí bản quyền, dòng phí giả định cho các sản phẩm nằm ngoài danh mục cũng phải chịu hệ số rủi ro tương tự.
Với hệ thống nhượng quyền, khoảng hở càng đáng lo vì bên nhận quyền ở nhiều nơi. Nếu danh mục không phủ dịch vụ mà hệ thống đang nhượng, bên nhận có thể chất vấn giá trị của phí họ đóng. Người mua một thương hiệu có kế hoạch nhượng quyền nên coi việc danh mục phủ đúng dịch vụ cốt lõi là điều kiện, không chỉ là yếu tố giá.
Khi khoảng hở là cơ hội chứ không chỉ là lý do giảm giá
Người mua có năng lực pháp lý tốt đôi khi coi khoảng hở là nơi tạo giá trị: mua thương hiệu với giá đã trừ, sau đó nộp đơn bổ sung cho các nhóm còn thiếu, và nếu được cấp thì phần giá trị tăng thêm thuộc về họ. Ngược lại, người bán biết mình còn hở thì có lựa chọn nộp đơn bổ sung trước khi đem ra giao dịch để chiếm lại phần chênh, hoặc chấp nhận bán với giá thấp hơn để thương vụ nhanh.
Quyết định nên dựa trên thời gian. Nếu người bán chưa định bán trong một hai năm, nộp đơn bổ sung sớm là cách rẻ nhất để giữ giá trị. Nếu đã có người mua đang chờ, có thể thoả thuận người mua tự nộp với sự hợp tác của người bán, và giá chia theo cách trả theo mốc như với đơn đang chờ cấp bằng.
Một điểm cần cẩn thận: khi mở rộng danh mục, đừng nộp tràn lan cho những nhóm hoàn toàn không có kế hoạch kinh doanh chỉ để làm hồ sơ đẹp. Văn bằng không sử dụng trong thời gian dài có thể bị yêu cầu chấm dứt hiệu lực, và người mua tinh ý không trả tiền cho những nhóm chỉ có trên giấy.
Quy trình kiểm phạm vi trước khi chốt giá
Một trình tự đơn giản mà người mua hay người bán đều tự làm được, trước khi nhờ luật sư xem kỹ:
- Xin bản sao văn bằng và phụ lục danh mục, không chỉ trang đầu.
- Liệt kê mọi dòng sản phẩm, dịch vụ đang tạo doanh thu và dự định mở trong hai ba năm tới, kèm tỷ trọng lợi nhuận.
- Đánh dấu dòng nào nằm trong danh mục, dòng nào không, dòng nào mơ hồ.
- So mẫu nhãn trong văn bằng với mẫu đang dùng trên bao bì, biển, trang bán hàng.
- Với các dòng nằm ngoài, tra cứu sơ bộ xem đã có ai đăng ký tên tương tự ở nhóm đó chưa.
- Áp hệ số riêng cho từng dòng, cộng lại, ghi rõ căn cứ chọn hệ số.
- Đưa kết quả cho người làm nghề sở hữu trí tuệ kiểm phần đánh giá pháp lý trước khi đưa vào hợp đồng.
Bảng này là để thương lượng và chuẩn bị. Nếu con số cần dùng cho góp vốn, thuế, thế chấp hay toà án, phải có chứng thư của doanh nghiệp thẩm định giá có thẩm quyền. Quy định về phân loại hàng hoá, dịch vụ và cách diễn đạt danh mục có thể được cập nhật, nên kiểm phiên bản bảng phân loại đang áp dụng khi đọc văn bằng.
Câu hỏi thường gặp
Văn bằng có nhiều nhóm có luôn đáng giá hơn văn bằng ít nhóm không?
Không nhất thiết. Giá trị đến từ việc danh mục phủ đúng những gì đang và sẽ tạo ra lợi nhuận. Một văn bằng mười nhóm nhưng chỉ dùng thật ở hai nhóm không đáng nhiều hơn văn bằng hai nhóm đúng trọng tâm, và các nhóm bỏ không còn có nguy cơ bị yêu cầu chấm dứt hiệu lực.
Sản phẩm liên quan chặt chẽ có được bảo hộ dù không ghi trong danh mục không?
Trong tranh chấp, việc xét nhầm lẫn có thể tính đến hàng hoá, dịch vụ tương tự hoặc liên quan, nhưng phạm vi này không chắc chắn và tuỳ từng vụ việc. Khi định giá, không nên coi phần liên quan như phần đã đăng ký. Cần ý kiến luật sư cho từng trường hợp.
Có thể thêm sản phẩm vào văn bằng đã cấp không?
Thông thường muốn mở rộng danh mục phải nộp đơn mới cho phần bổ sung, không thể chèn thêm vào văn bằng cũ. Đơn mới có ngày nộp riêng và phải qua thẩm định riêng. Kiểm quy định hiện hành về sửa đổi văn bằng trước khi dựa vào cách khác.
Người mua chỉ cần một dòng sản phẩm thì có nên mua cả văn bằng không?
Có thể mua cả rồi cấp phép ngược lại cho người bán phần không cần, hoặc thoả thuận chuyển nhượng một phần danh mục nếu quy định cho phép và không gây nhầm lẫn. Cách nào cũng cần thiết kế để hai bên không dùng tên chồng lên nhau gây nhầm lẫn cho khách.
Mẫu logo đã đổi so với văn bằng thì có ảnh hưởng nhiều không?
Nếu phần chữ chính giữ nguyên và chỉ đổi màu, kiểu chữ nhẹ thì thường ít ảnh hưởng. Nếu đổi đáng kể, phần đang dùng có thể không được coi là sử dụng nhãn hiệu đã đăng ký. Người mua nên yêu cầu người bán nộp đơn cho mẫu đang dùng trước khi chốt.