Khi nhiều anh chị em cùng muốn dùng tên tiệm của cha mẹ, có ba cách chia thường gặp: một người giữ tên và trả tiền bù cho những người còn lại; chia vùng, mỗi người dùng tên ở một khu vực; hoặc đưa cái tên vào một công ty chung của cả nhà rồi cho từng nhánh dùng có điều kiện. Về giá trị, cách thứ nhất thường giữ giá cái tên tốt nhất, cách thứ hai dễ làm mất giá nhất nếu không có quy ước chất lượng, cách thứ ba nằm giữa nhưng đòi hỏi kỷ luật quản trị.
Câu hỏi "ai có quyền" phụ thuộc vào giấy tờ: nhãn hiệu đã đăng ký chưa, đứng tên ai, cha mẹ còn sống hay đã mất, có di chúc không. Phần đó cần luật sư. Bài này đi vào phần mà các gia đình hay vướng nhất: mỗi cách chia làm giá trị cái tên thay đổi thế nào, và tính tiền bù sao cho người không giữ tên thấy công bằng. Mọi con số là ví dụ giả định.
Vì sao tên gia truyền dễ bị chia hỏng
Một quán phở, một lò bánh, một cơ sở nước mắm mang tên gia đình thường có giá trị nằm ở niềm tin rằng hương vị và cách làm không đổi. Khách đi xa quay về vẫn tìm đúng tên đó vì tin rằng ăn ở đâu cũng là một vị. Khi ba anh em mở ba tiệm cùng tên mà mỗi người nêm một kiểu, khách bắt đầu so sánh, rồi chia phe "tiệm ông anh mới ngon", "tiệm cô út mới đúng vị". Lúc đó cái tên không còn đảm bảo gì nữa; thứ có giá trị chuyển sang địa chỉ và người đứng bếp, tức là chuyển ra khỏi thương hiệu.
Hiện tượng quen thuộc nhất là các biển "chính gốc", "gốc", "cơ sở 1", "con trưởng" mọc lên cạnh nhau. Mỗi tấm biển là một lời khẳng định rằng tiệm kia không thật, và mỗi lời khẳng định trừ đi một phần niềm tin chung. Về giá trị thương hiệu, đây là kịch bản tệ nhất: tổng số tiền cả nhà bỏ ra quảng cáo tăng lên, còn giá trị của cái tên với một người mua hay một người nhận cấp phép từ bên ngoài giảm xuống, vì không ai biết đang trả tiền cho nhánh nào.
Điều này không có nghĩa là cả nhà không được cùng làm. Nó có nghĩa là cách chia phải bảo vệ được một chuẩn chung, hoặc phải trao cái tên cho một người duy nhất.
Ba cách chia đặt cạnh nhau
Bảng dưới so ba cách theo những thứ quyết định giá trị cái tên về lâu dài. Không cách nào đúng cho mọi gia đình; điều quan trọng là chọn có chủ ý thay vì để mỗi người tự mở tiệm rồi tính sau.
| Tiêu chí | Một người giữ, trả bù | Chia vùng | Công ty chung giữ tên |
|---|---|---|---|
| Chuẩn sản phẩm | Một người quyết, dễ giữ | Mỗi vùng một kiểu nếu không có quy ước | Công ty đặt chuẩn, các nhánh phải theo |
| Khách có nhầm lẫn không | Ít | Nhiều khi vùng giáp ranh hoặc bán trên mạng | Ít nếu chuẩn được giữ |
| Người không giữ tên nhận gì | Tiền bù một lần hoặc trả dần | Quyền dùng tên ở vùng mình | Phần vốn trong công ty, hưởng phí nhánh nộp về |
| Bán hàng online, giao toàn quốc | Không vướng | Vướng: đơn từ vùng khác thuộc ai | Công ty quyết kênh chung |
| Giá trị khi bán cho người ngoài | Cao nhất, người mua nhận trọn | Thấp, người mua phải mua từng vùng | Khá, nếu công ty sở hữu trọn văn bằng |
| Rủi ro mâu thuẫn về sau | Thấp sau khi trả xong | Cao, nhất là khi một nhánh làm ăn kém | Trung bình, dồn vào các cuộc họp công ty |
Dòng "bán hàng online" là chỗ cách chia vùng thường vỡ. Mười năm trước một tiệm chỉ bán tại chỗ; giờ một nhánh mở gian hàng trên sàn thương mại điện tử là bán vào vùng của nhánh khác ngay hôm sau. Ai chọn chia vùng phải viết rõ kênh trực tuyến thuộc về ai.
Tính tiền bù khi một người giữ tên
Ví dụ giả định: tiệm bánh của cha mẹ, bốn anh chị em có phần ngang nhau. Người con thứ hai đang đứng lò và muốn giữ tên; ba người còn lại đồng ý nhận tiền bù.
- Xác định ai có phần và phần bao nhiêu. Phần này đến từ giấy tờ: văn bằng đứng tên ai, di chúc, thoả thuận phân chia di sản, hay thoả thuận của cha mẹ khi còn sống. Ví dụ giả định mỗi người một phần tư.
- Định giá cái tên ở trạng thái hiện tại. Doanh thu sản phẩm mang tên khoảng 3 tỷ đồng mỗi năm; tỷ lệ bản quyền giả định 3%; trừ thuế và chiết khấu 20% trong mười năm có phai dần, ra khoảng 260–320 triệu đồng. Chốt 300 triệu.
- Tách phần giá trị do chính người giữ tên đã tạo ra. Nếu người con thứ hai đã đứng lò tám năm và chính họ mở thêm điểm thứ hai, một phần giá trị là công của họ. Ví dụ giả định cả nhà đồng ý 25% giá trị tăng thêm từ điểm thứ hai thuộc về người đó, tương đương 60 triệu. Phần chung còn 240 triệu.
- Chia phần chung theo tỷ lệ. 240 triệu chia bốn, mỗi người khoảng 60 triệu.
- Điều chỉnh cho điều kiện trả. Trả trong ba năm thì người nhận nên được cộng lãi cho thời gian chờ; trả ngay thì người giữ có thể đề nghị trừ một ít vì đang ứng tiền trước.
- Gắn kèm cam kết. Ba người nhận bù không mở tiệm cùng tên, không dùng chữ "gốc", "chính gốc" kèm họ của gia đình cho sản phẩm cùng loại, không lập trang mạng xã hội mang tên cũ.
Bước 3 là chỗ gia đình hay cãi nhất và cũng là chỗ dễ bỏ qua nhất. Người đã đứng bếp nhiều năm cảm thấy bị đối xử như người ngoài nếu phần công không được tính; người đi làm nơi khác thì thấy đó là cớ để giảm phần của mình. Nói ra bằng con số cụ thể, dù là ước, vẫn tốt hơn để nó thành ấm ức.
Chia vùng: làm được nhưng phải có luật chơi chung
Chia vùng hợp lý khi các anh chị em đã sống và làm ăn ở những nơi cách xa nhau, và mỗi người đều có tay nghề. Về pháp lý, nhãn hiệu có thể có nhiều đồng chủ sở hữu, hoặc một người đứng tên và cấp quyền sử dụng cho người khác theo vùng; cách nào phù hợp và điều kiện đi kèm phải hỏi luật sư, vì pháp luật sở hữu trí tuệ đặt yêu cầu không gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng.
Về giá trị, chia vùng chỉ giữ được giá khi có một bộ chuẩn tối thiểu cả nhà cùng ký: nguyên liệu chính, công thức nền, quy cách đóng gói, cách treo biển. Kèm theo đó là quyền của một người hoặc một hội đồng gia đình đi kiểm và đình chỉ dùng tên nếu một nhánh hạ chuẩn. Không có cơ chế này, nhánh làm kém nhất kéo cả cái tên xuống, và các nhánh làm tốt chịu thiệt mà không có cách gì đòi.
Nên viết rõ thêm: ranh giới vùng theo địa giới hành chính mới (sau sắp xếp còn 34 tỉnh, thành phố, nên ghi đúng tên hiện hành), đơn hàng trực tuyến và giao hàng liên vùng thuộc về ai, và khi một nhánh muốn bán phần của mình thì các nhánh còn lại có quyền mua trước không.
Đưa tên vào công ty chung: khi nào đáng làm
Cách thứ ba là lập một công ty gia đình, nhãn hiệu đứng tên công ty, mỗi anh chị em có phần vốn tương ứng phần của mình. Công ty cấp quyền dùng tên cho từng cửa hàng do từng người điều hành và thu một khoản phí nhỏ, đủ trả chi phí giữ chuẩn và bảo vệ nhãn hiệu, phần dư chia theo vốn.
Cách này đáng làm khi cái tên có tiềm năng lớn hơn tổng các cửa hàng hiện có: có thể làm sản phẩm đóng gói, có thể cấp phép cho người ngoài, có thể có người mua quan tâm. Khi đó giá trị nằm ở cái tên trọn vẹn, và việc giữ nó trọn vẹn trong một pháp nhân giúp cả nhà bán được giá cao hơn khi muốn.
Nó không đáng làm khi các anh chị em chỉ muốn mỗi người yên ổn với tiệm của mình. Một công ty phải họp, phải có sổ sách, phải có người chịu trách nhiệm; nếu không ai muốn làm việc đó, công ty trở thành cái vỏ và mâu thuẫn chỉ được dời lại. Phần phí mỗi nhánh nộp về cũng là chỗ dễ bất mãn: nhánh doanh thu cao nộp nhiều hơn nhưng không được quyết nhiều hơn nếu vốn chia đều.
Những sai lầm làm cả nhà cùng thiệt
Để cái tên không ai đăng ký. Khi cả nhà đều dùng mà không ai đứng tên, một người ngoài hoặc một nhánh có thể nộp đơn trước. Lúc đó câu chuyện từ chia giá trị chuyển sang giành lại quyền, tốn kém và không chắc thắng.
Một người lặng lẽ đăng ký riêng. Về giấy tờ người đó là chủ, nhưng các anh chị em khác có thể khiếu nại hoặc kiện nếu chứng minh được cái tên là tài sản chung. Giá trị cái tên trong thời gian tranh chấp gần như không bán được cho ai.
Dùng lời hứa miệng của cha mẹ. Câu "sau này để tiệm cho thằng Hai" không thay được di chúc hay thoả thuận có chữ ký. Khi cha mẹ mất, mỗi người nhớ lời hứa theo một kiểu.
Chia tiền bù mà không chia nghĩa vụ. Người giữ tên thường gánh luôn khoản nợ, hợp đồng thuê mặt bằng, công nợ nhà cung cấp gắn với tiệm. Tiền bù phải tính sau khi trừ các nghĩa vụ đó, nếu không người giữ tên trả hai lần.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ còn sống thì có nên chia luôn không?
Thường là nên. Khi cha mẹ còn sống và minh mẫn, việc quyết ai giữ tên, ai nhận bù dễ được các con chấp nhận hơn nhiều so với lúc tranh luận về di sản. Cha mẹ có thể chuyển nhượng, tặng cho hoặc góp nhãn hiệu vào công ty gia đình, kèm văn bản ghi rõ lý do.
Nhãn hiệu chưa đăng ký thì có chia được không?
Có thể thoả thuận chia giá trị kinh doanh gắn với cái tên, nhưng không có văn bằng thì quyền rất mỏng và một người ngoài có thể đăng ký trước. Nên thống nhất ai nộp đơn, đứng tên ai, rồi mới bàn chia; nộp đơn càng sớm càng giảm rủi ro mất tên cho cả nhà.
Một người dùng tên gia đình cho sản phẩm khác loại thì có phải trả tiền không?
Tuỳ phạm vi bảo hộ và thoả thuận. Nếu nhãn hiệu được bảo hộ cho nhóm hàng đó thì người dùng cần được phép, và có thể phải trả phí. Nếu sản phẩm khác hẳn nhóm hàng đã đăng ký thì quyền ngăn cản hẹp hơn. Nên ghi rõ phạm vi trong thoả thuận gia đình.
Tiền bù có phải chia theo đúng phần thừa kế không?
Không bắt buộc, nếu các bên đều đồng ý một cách chia khác, ví dụ tính thêm phần công cho người đứng bếp. Điều quan trọng là thoả thuận được lập thành văn bản, có đủ chữ ký người có quyền, và phù hợp quy định thừa kế khi tài sản là di sản.
Nên định giá bằng cách nào khi tiệm không có sổ sách rõ ràng?
Bắt đầu từ thứ kiểm được: lượng nguyên liệu nhập, số hoá đơn, sao kê tài khoản nhận tiền. Từ đó ước doanh thu theo khoảng, rồi dùng tiền bản quyền giả định cho ra một khoảng giá trị. Khi khoảng quá rộng và cả nhà không chịu nhau, nên thuê thẩm định giá độc lập.
Có nên dùng chữ "chính gốc" để phân biệt nhánh mình không?
Về giá trị, đó là con dao hai lưỡi: nó nói với khách rằng nhánh kia không thật, nên làm giảm niềm tin chung vào cái tên. Nếu đã có thoả thuận chia vùng, nên thống nhất một cách gọi trung tính cho từng nhánh và tránh các chữ ngầm chê nhánh khác.