Một nhãn hiệu đang chờ cấp bằng có giá trị nằm giữa cái tên chưa đăng ký và nhãn hiệu đã có văn bằng. Vị trí cụ thể phụ thuộc vào đơn đã đi tới giai đoạn nào và có tín hiệu xấu nào chưa: đơn mới nộp chưa được thẩm định hình thức khác xa đơn đã qua thẩm định nội dung mà không bị phản đối. Cách định giá hợp lý là tính giá trị kỳ vọng theo xác suất được cấp, rồi gắn việc trả tiền vào các mốc xử lý đơn.
Ở Việt Nam, thời gian xử lý đơn nhãn hiệu trên thực tế thường dài hơn mong đợi của các bên, có đơn kéo dài nhiều năm. Một thương vụ không thể ngồi chờ đến lúc có văn bằng. Bài này chỉ cách đọc tình trạng đơn, quy nó ra con số bằng ví dụ giả định và thiết kế điều khoản trả tiền để người bán lẫn người mua không bên nào phải đặt cược một mình.
Đơn đang ở đâu: các giai đoạn cần đọc trước khi ra giá
Quy trình cụ thể và thời hạn từng bước do văn bản hiện hành quy định, bạn nên kiểm tại cổng thông tin của cơ quan sở hữu trí tuệ. Về nguyên lý, đơn nhãn hiệu thường đi qua những chặng sau, mỗi chặng là một tín hiệu cho người định giá:
- Đã nộp, có số đơn và ngày nộp. Mới chứng minh được thời điểm. Chưa biết đơn có hợp lệ về hình thức hay không.
- Chấp nhận đơn hợp lệ. Đơn đủ giấy tờ, đúng cách phân nhóm. Chưa nói gì về khả năng được bảo hộ.
- Công bố đơn. Từ đây bên thứ ba biết đến đơn và có thể có ý kiến phản đối. Đây là khoảng thời gian nhạy cảm nhất.
- Thẩm định nội dung. Cơ quan đánh giá khả năng phân biệt và so với các nhãn hiệu có trước. Có thể ra thông báo dự định từ chối một phần hoặc toàn bộ.
- Trả lời thông báo, sửa đổi đơn. Chủ đơn có thể tranh luận, thu hẹp danh mục, bỏ bớt yếu tố. Kết quả thường là bảo hộ hẹp hơn đơn ban đầu.
- Thông báo dự định cấp và nộp phí. Gần như chắc chắn có văn bằng, chỉ còn thủ tục.
Khi người bán nói "đơn đang chờ", người mua nên xin bản sao tờ khai, các thông báo đã nhận và các văn bản đã trả lời. Câu "đang chờ" không nói được đơn đang ở chặng đầu hay chặng cuối, mà hai chặng này cách nhau rất xa về giá.
Đọc tờ khai: ai nộp, cho mẫu nào, những gì
Trước cả chuyện giai đoạn, tờ khai đơn trả lời ba câu mà người mua phải biết. Câu thứ nhất là ai đứng tên chủ đơn. Không hiếm trường hợp đơn do nhân viên, người thân, công ty dịch vụ hay thậm chí nhà phân phối đứng tên thay chủ thương hiệu. Người bán đàm phán như thể mình là chủ, nhưng trên hồ sơ quyền lại nằm ở người khác, và người đó phải đồng ý thì mới chuyển được.
Câu thứ hai là mẫu nhãn đã nộp. Mẫu trong đơn có thể là logo cũ, có thể là tên kèm hình mà nay chỉ còn dùng phần chữ, có thể có màu sắc giới hạn. Thứ được bảo hộ sau này là đúng mẫu trong đơn, nên nếu mẫu nộp khác xa mẫu đang dùng, giá trị của đơn với người mua giảm theo.
Câu thứ ba là danh mục hàng hoá, dịch vụ trong đơn so với doanh thu thực tế. Một đơn đúng tên, đúng mẫu nhưng nộp cho nhóm sản phẩm mà shop đã thôi kinh doanh thì gần như không bảo vệ được phần đang kiếm tiền. Ba câu này kiểm được trong một buổi, và sai ở câu nào thì xác suất trong công thức phía dưới chỉ áp lên phần đúng, không áp lên cả thương hiệu.
Xác suất theo giai đoạn: một khung ví dụ giả định
Không có thống kê công khai nào đủ chi tiết để gán xác suất chính xác cho từng đơn. Bảng dưới là khung ví dụ giả định để thể hiện cách nghĩ; con số thật cho một đơn cụ thể cần ý kiến của người làm đại diện sở hữu công nghiệp.
| Tình trạng đơn | Xác suất được cấp (ví dụ giả định) | Điều làm xác suất lên | Điều làm xác suất xuống |
|---|---|---|---|
| Mới nộp, chưa tra cứu trước | 50% – 65% | Tên tự đặt, không mô tả | Tên chứa từ chỉ chất lượng, địa danh |
| Hợp lệ hình thức, có tra cứu sạch | 65% – 80% | Tra cứu do người làm nghề thực hiện | Nhóm hàng đông đơn |
| Đã công bố, quá thời gian thường gặp phản đối mà chưa có | 75% – 85% | Không ai lên tiếng | Có đối thủ đang theo dõi |
| Nhận thông báo dự định từ chối một phần | 40% – 70% cho phần còn lại | Lý do dễ khắc phục (bỏ một sản phẩm) | Bị đối chiếu với nhãn hiệu rất giống |
| Đã có thông báo dự định cấp | 95% trở lên | Nộp phí đúng hạn | Quên hạn nộp phí |
Điểm cần chú ý là xác suất áp cho phạm vi nào. Đơn xin bảo hộ cho mười sản phẩm có thể được cấp cho bảy, và nếu doanh thu nằm chủ yếu ở ba sản phẩm bị loại thì "được cấp" vẫn là tin xấu. Vì vậy khi tính, nên tách doanh thu theo từng phần của danh mục chứ không áp một xác suất chung cho cả đơn.
Ví dụ giả định: tính giá trị kỳ vọng cho một đơn đang thẩm định
Một shop mỹ phẩm thiên nhiên bán qua mạng có giá trị kinh tế của thương hiệu ước 800 triệu đồng (ví dụ giả định). Đơn nhãn hiệu đã công bố, chưa có phản đối, đang chờ thẩm định nội dung. Người định giá gán xác suất được cấp đầy đủ là 75%, xác suất bị từ chối toàn bộ là 10%, còn 15% là được cấp nhưng bị thu hẹp, mất các sản phẩm chiếm khoảng một phần ba doanh thu.
Kịch bản được cấp đầy đủ giữ 800 triệu. Kịch bản thu hẹp giữ khoảng 530 triệu, vì phần doanh thu không được bảo hộ coi như hạ xuống cấp chưa đăng ký. Kịch bản bị từ chối phải đổi tên; giả định giữ được 35% nhờ danh sách khách và công thức, tức 280 triệu. Giá trị kỳ vọng: 0,75 × 800 + 0,15 × 530 + 0,10 × 280 = 600 + 79,5 + 28 = 707,5 triệu.
Trừ thêm chi phí theo đuổi đơn và chi phí thời gian chờ, giả định 30 triệu, còn khoảng 678 triệu. So với 800 triệu nếu đã có văn bằng, mức chênh khoảng 15%. Con số không quan trọng bằng cấu trúc: mỗi kịch bản có một giả định có thể kiểm chứng, và khi có thông tin mới (ví dụ có người phản đối) chỉ cần thay xác suất là ra con số mới, không phải cãi lại từ đầu.
Thiết kế cách trả tiền gắn với mốc xử lý đơn
Trả phần chắc chắn ngay. Phần giá trị không phụ thuộc vào văn bằng như công thức, khách, kênh bán, hàng tồn có thể trả khi bàn giao. Đây là phần người bán không phải đợi.
Giữ lại phần phụ thuộc vào văn bằng. Khoản chênh giữa giá có văn bằng và giá kỳ vọng nên được giữ lại, gửi ở bên thứ ba hoặc trả chậm, giải ngân khi có thông báo dự định cấp đúng phạm vi đã thoả thuận.
Ghi sẵn công thức điều chỉnh. Nếu bị thu hẹp, khoản giữ lại giảm theo tỷ lệ doanh thu của phần bị loại. Nếu bị từ chối toàn bộ, khoản giữ lại không phải trả. Viết công thức ra giấy tránh được việc thương lượng lại khi tâm lý hai bên đã căng.
Ai lo theo đuổi đơn. Người bán thường hiểu lịch sử dùng tên hơn, nhưng sau khi bán thì ít động lực. Có thể thoả thuận người mua theo đuổi đơn sau khi chuyển giao, người bán có nghĩa vụ hợp tác cung cấp chứng cứ và chữ ký khi cần.
Thời hạn chót. Nên có một mốc thời gian mà sau đó, nếu đơn vẫn chưa có kết quả, hai bên chốt theo một mức đã thoả thuận trước. Không có mốc này, khoản giữ lại có thể treo nhiều năm và thành nguồn tranh chấp mới.
Chuyển đơn sang người mua: những điều làm thay đổi giá
Đơn đang xử lý không phải là văn bằng, nhưng về nguyên lý có thể được ghi nhận chuyển cho chủ đơn mới theo thủ tục sửa đổi đơn mà cơ quan sở hữu trí tuệ quy định. Việc chuyển này cần thời gian, có yêu cầu về giấy tờ, và trong lúc chờ ghi nhận thì về mặt hồ sơ người bán vẫn là chủ đơn. Người mua nên coi đây là một rủi ro ngắn hạn cần điều khoản bảo vệ.
Ba điểm thường làm giá thay đổi khi chuyển đơn. Thứ nhất, nếu người bán là cá nhân mà định bán qua công ty hoặc ngược lại, cần làm rõ ai mới thật sự là chủ đơn trên tờ khai. Thứ hai, nếu đơn có yêu cầu hưởng quyền ưu tiên từ một đơn nộp ở nước ngoài, cần chuyển cả quyền ưu tiên đó, nếu không ngày ưu tiên có thể không còn ý nghĩa với người mua. Thứ ba, nếu người bán đang có các đơn khác cho dấu hiệu gần giống, cần chuyển trọn bộ, vì để lại một đơn tương tự trong tay người bán là tự tạo xung đột cho mình.
Hợp đồng chuyển nhượng nên liệt kê từng số đơn, từng nhóm, từng mẫu nhãn, và có cam kết người bán không rút đơn, không sửa đổi đơn khi chưa có ý kiến của người mua trong khoảng thời gian chờ ghi nhận.
Sai lầm hay gặp và giới hạn của cách tính
Sai lầm phổ biến nhất là coi số đơn như văn bằng. Người bán trình bày tờ khai có dấu tiếp nhận và nói "đã đăng ký rồi", người mua tin và trả giá như cấp A. Sai lầm ngược lại là coi mọi đơn chờ như chưa có gì và ép giá xuống tận đáy, bỏ qua giá trị thật của ngày nộp đơn sớm trong hệ thống nộp đơn đầu tiên.
Sai lầm thứ ba là bỏ qua kịch bản thu hẹp. Nhiều đơn được cấp nhưng mất một phần danh mục hoặc phải bỏ yếu tố mô tả, và người bán chỉ thông báo "đã được cấp" mà không nói phần nào bị loại.
Mọi xác suất trong bài là giả định; chúng không phải thống kê của cơ quan nào. Khi cần một con số có giá trị pháp lý cho góp vốn, thế chấp, tính thuế hay giải quyết tranh chấp, hãy thuê doanh nghiệp thẩm định giá có thẩm quyền, kèm ý kiến pháp lý của người làm đại diện sở hữu công nghiệp về khả năng được cấp. Thủ tục và thời hạn xử lý đơn có thể thay đổi; kiểm văn bản hiện hành trước khi dựa vào bất kỳ mốc nào.
Câu hỏi thường gặp
Có thể bán đơn nhãn hiệu khi chưa có văn bằng không?
Về nguyên lý, chủ đơn có thể chuyển đơn cho người khác thông qua thủ tục ghi nhận thay đổi chủ đơn. Điều kiện, giấy tờ và thời gian cụ thể cần kiểm theo quy định hiện hành. Trong lúc chờ ghi nhận, hợp đồng nên có điều khoản ràng buộc người bán không rút hay sửa đơn.
Đơn bị phản đối thì nên giảm giá bao nhiêu?
Không có tỷ lệ chuẩn. Cần đọc căn cứ phản đối: dựa trên một nhãn hiệu có trước rất giống thì nghiêm trọng hơn nhiều so với phản đối vì cho rằng dấu hiệu mô tả. Ý kiến của người làm nghề về khả năng vượt qua phản đối nên là căn cứ để thay xác suất trong công thức.
Đơn nộp quốc tế qua hệ thống Madrid có tính giống đơn trong nước không?
Cùng cách nghĩ theo giai đoạn và xác suất, nhưng mỗi nước chỉ định xét riêng và có thể từ chối riêng. Nên tính từng nước theo doanh thu thực tế hoặc kế hoạch có căn cứ tại nước đó, không áp một xác suất chung cho cả đơn quốc tế.
Có nên đợi có văn bằng rồi mới bán để được giá cao hơn không?
Tuỳ chi phí của việc chờ. Nếu đơn gần cuối quy trình và thương vụ không gấp, đợi có thể đáng. Nếu đơn mới nộp và còn nhiều năm, cơ hội bán có thể mất trước khi văn bằng đến. Trả theo mốc thường dung hoà được hai bên mà không phải đợi.
Đơn đã được cấp nhưng bỏ bớt yếu tố chữ thì giá trị có giảm không?
Có thể giảm nếu yếu tố bị loại chính là phần khách hàng nhớ. Ví dụ phần hình được bảo hộ nhưng tên gọi bị coi là mô tả thì người khác vẫn có thể dùng tên đó theo cách khác. Cần so phạm vi được cấp với cách thương hiệu thật sự được nhận diện trên thị trường.