Khi vợ chồng ly hôn mà có một thương hiệu cùng gây dựng, việc chia đi qua hai câu hỏi tách rời: phần nào của giá trị thương hiệu là tài sản chung, và giá trị đó là bao nhiêu. Câu đầu là chuyện pháp lý, phụ thuộc nhãn hiệu đứng tên ai, đăng ký lúc nào, tiền gây dựng lấy từ đâu và hai người có thoả thuận về tài sản không. Câu sau là chuyện định giá, và đó là phần bài này đi sâu.
Cách xử lý thường gặp nhất với thương hiệu nhỏ: một người giữ tên, tiếp tục kinh doanh, trả cho người kia phần giá trị tương ứng; hoặc khi nhãn hiệu thuộc công ty thì chia hoặc mua lại phần vốn. Các con số trong bài là ví dụ giả định. Khi việc chia qua toà án, giá trị thường được xác định qua thẩm định giá theo yêu cầu của toà hoặc của các bên.
Đứng tên ai không trả lời hết câu hỏi thuộc về ai
Theo pháp luật hôn nhân và gia đình, tài sản do vợ chồng tạo ra, thu nhập từ lao động và kinh doanh trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung, dù ai đứng tên. Với quyền sở hữu trí tuệ, văn bản hướng dẫn có điểm riêng: có quy định coi quyền tài sản đối với đối tượng sở hữu trí tuệ là tài sản riêng của người có quyền, trong khi thu nhập, lợi tức phát sinh từ nó trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung. Cách áp dụng điều này cho một nhãn hiệu được gây dựng bằng tiền chung và công sức chung còn có những cách hiểu khác nhau, nên phần xác định chung hay riêng phải để luật sư xem theo hồ sơ cụ thể và văn bản hiện hành.
Ở góc định giá, điều cần nắm là có nhiều lớp giá trị có thể bị đặt câu hỏi khác nhau: quyền sở hữu văn bằng; giá trị kinh doanh gắn với cái tên mà cả hai cùng xây; lợi nhuận đã thu từ cái tên và đang nằm trong tài khoản; các tài sản đi kèm như tên miền, trang bán hàng, danh sách khách. Mỗi lớp có thể được xử lý khác nhau, nên bảng định giá nên tách từng lớp thay vì gộp thành một con số "thương hiệu".
Trường hợp nhãn hiệu đứng tên công ty thì đơn giản hơn ở chỗ thương hiệu là tài sản của công ty; thứ có thể là tài sản chung là phần vốn hoặc cổ phần mỗi người nắm. Giá trị thương hiệu đi vào giá trị phần vốn, cùng tài sản hữu hình, nợ và dòng tiền.
Tách các lớp giá trị trước khi định giá
Ví dụ giả định: một thương hiệu thời trang nhỏ do hai vợ chồng cùng làm bảy năm, văn bằng đứng tên người vợ, đăng ký năm thứ hai của hôn nhân. Người chồng làm phần xưởng may và giao hàng.
| Lớp giá trị | Câu hỏi pháp lý cần luật sư | Cách ước giá trị |
|---|---|---|
| Quyền sở hữu văn bằng | Là tài sản riêng của người đứng tên hay tài sản chung | Tiền bản quyền giả định trên doanh thu mang tên |
| Phần giá trị tăng nhờ công sức và tiền chung | Có được tính là đóng góp của người kia không | So giá trị lúc cưới hoặc lúc đăng ký với giá trị hiện tại |
| Lợi nhuận đã thu, đang nằm trong tài khoản, hàng tồn | Thường là tài sản chung nếu phát sinh trong hôn nhân | Theo số dư, giá trị hàng tồn thực tế |
| Tên miền, trang bán hàng, kênh, danh sách khách | Đứng tên ai, điều khoản nền tảng có cho chuyển không | Ước trong gói thương hiệu, không tính riêng theo lượt theo dõi |
| Công sức của người không đứng tên | Được xem xét khi chia tài sản chung | Không quy thành tiền riêng; là căn cứ để chia không ngang nhau |
Bảng này giúp hai bên và luật sư của họ thấy rõ chỗ nào đang thật sự tranh chấp. Nhiều cặp phát hiện họ chỉ cãi nhau ở lớp thứ hai, còn các lớp khác đã đồng ý được; thu hẹp phạm vi tranh chấp tiết kiệm đáng kể thời gian và chi phí.
Ước giá trị thương hiệu để chia, từng bước
Tiếp tục ví dụ giả định trên. Mục tiêu là ra một khoảng giá trị mà cả hai cùng hiểu cách tính, trước khi bàn ai được bao nhiêu phần.
- Chọn ngày định giá. Ngày gần với lúc chia nhất, hoặc ngày do toà án xác định. Ghi rõ số liệu căn cứ đến ngày đó.
- Lấy doanh thu của sản phẩm mang tên trong ba năm gần nhất, loại các khoản không thuộc thương hiệu như hàng may gia công cho người khác. Ví dụ giả định khoảng 5 tỷ đồng mỗi năm.
- Chọn tỷ lệ bản quyền giả định và số năm còn tác dụng. Ví dụ giả định 2,5% doanh thu, tác dụng mạnh khoảng tám năm rồi phai, chiết khấu 20%. Ra khoảng 400–500 triệu đồng sau thuế.
- Điều chỉnh cho việc một người rời đi. Nếu người chồng giữ xưởng và rời thương hiệu, người vợ phải tìm xưởng mới; nếu khách trung thành vì gu thiết kế của người vợ, phần đó ở lại với cô. Điều chỉnh này đi vào số năm tác dụng hoặc mức phai.
- Đối chiếu với chi phí dựng lại một thương hiệu có mức nhận biết tương đương để kiểm con số không lệch quá xa.
- Ghi thành khoảng và các giả định, ví dụ 400–500 triệu, kèm một câu cho mỗi giả định, rồi mới đưa vào bàn chia.
Phần chia theo tỷ lệ bao nhiêu là việc của thoả thuận hoặc của toà án, dựa trên việc tài sản là chung hay riêng và công sức mỗi bên. Định giá chỉ cung cấp con số gốc; tách hai việc này ra giúp cuộc nói chuyện bớt căng.
Ai giữ tên: những yếu tố nên cân, ngoài cảm xúc
Ai đang tạo ra thứ khách mua. Với thời trang, mỹ phẩm, đồ thủ công, gu và tay nghề của một người thường là lý do khách quay lại. Cái tên trong tay người kia mà không có người đó thì mất phần lớn giá trị.
Ai đứng tên các hợp đồng và tài khoản. Hợp đồng thuê mặt bằng, xưởng, tài khoản sàn và quảng cáo đứng tên ai thì người đó chuyển tiếp dễ hơn. Chuyển hết sang người kia tốn thời gian và có thể bị nền tảng hạn chế.
Ai có khả năng trả phần chênh. Người giữ tên phải trả cho người kia. Nếu không đủ tiền, có thể trả dần có bảo đảm, hoặc nhận ít hơn ở tài sản khác như nhà, xe để cân.
Con cái và người lao động. Thương hiệu nuôi nhân viên và đôi khi là nguồn thu chính nuôi con. Người giữ tên mà đủ năng lực vận hành giúp giữ được nguồn thu đó; đây là cân nhắc thực tế chứ không chỉ là tình cảm.
Rủi ro giá trị trong lúc ly hôn kéo dài
Một thương hiệu nhỏ có hai người cùng vận hành mà đang ly hôn thì gần như luôn giảm giá trị trong thời gian giải quyết: quyết định bị trì hoãn, nhân viên hoang mang, đôi khi một người ngừng làm để gây sức ép. Thông tin ly hôn lên mạng xã hội, đặc biệt khi thương hiệu gắn với hình ảnh hai vợ chồng, có thể làm khách quay lưng nhanh hơn mọi khó khăn kinh doanh khác.
Có ba việc giúp hạn chế hao hụt: thống nhất sớm một người vận hành tạm thời có quyền quyết định trong phạm vi rõ ràng; giữ nguyên quyền truy cập tài khoản cho cả hai nhưng cấm thay đổi mật khẩu hoặc xoá dữ liệu khi chưa có đồng ý; và thống nhất không nói về chuyện riêng trên các kênh của thương hiệu. Những thoả thuận tạm thời này nên được lập thành văn bản, có thể với sự hỗ trợ của luật sư hai bên.
Nếu một bên cố ý làm giảm giá trị trong lúc chờ chia, ví dụ chuyển khách sang thương hiệu mới riêng của mình, bên kia có thể đề nghị xem xét khi chia. Nhưng chứng minh được điều đó không dễ; phòng tránh bằng thoả thuận tạm thời vẫn rẻ hơn.
Khi thương hiệu thuộc công ty của hai vợ chồng
Nhiều cặp vợ chồng đã lập công ty, mỗi người một phần vốn, nhãn hiệu đứng tên công ty. Khi ly hôn, thứ được đặt lên bàn là phần vốn của mỗi người, và việc phần vốn đó là tài sản chung hay riêng lại là câu hỏi pháp lý riêng. Về định giá, giá trị thương hiệu đi vào giá trị công ty cùng với hàng tồn, thiết bị, tiền mặt, nợ ngân hàng, nợ nhà cung cấp.
Hướng xử lý hay gặp nhất là một người mua lại phần vốn của người kia và tiếp tục điều hành. Ví dụ giả định: giá trị thương hiệu ước 400–500 triệu, tài sản hữu hình ròng sau nợ khoảng 700 triệu, tổng giá trị công ty khoảng 1,1–1,2 tỷ. Nếu tài sản chung được chia đôi, người giữ công ty trả cho người kia khoảng 550–600 triệu, trước khi tính các điều chỉnh như phần khách đi theo người rời, khả năng người rời mở thương hiệu cạnh tranh.
Hai điểm cần chú ý riêng. Thứ nhất, các khoản nợ công ty vay mà một bên bảo lãnh cá nhân: người rời đi muốn được giải trừ bảo lãnh, và việc này phụ thuộc ngân hàng chứ không chỉ hai vợ chồng. Thứ hai, người rời đi thường vẫn là người đại diện theo pháp luật hoặc chủ tài khoản; thay đổi các chức danh này phải đi kèm thoả thuận chia, nếu không người đã rời vẫn chịu trách nhiệm cho một công ty họ không còn điều hành.
Câu hỏi thường gặp
Nhãn hiệu đăng ký trước khi kết hôn thì có phải chia khi ly hôn không?
Nhãn hiệu có trước hôn nhân thường được xem là tài sản riêng của người đứng tên. Tuy nhiên, lợi nhuận thu được trong hôn nhân và phần giá trị tăng nhờ công sức, tiền chung có thể được đặt ra khi chia. Cách xử lý cụ thể phụ thuộc hồ sơ và cần luật sư.
Có thoả thuận tài sản trước hôn nhân thì định giá còn cần không?
Vẫn cần nếu thoả thuận quy định chia theo giá trị, hoặc nếu một bên phải trả cho bên kia. Thoả thuận tốt thường nêu luôn cách định giá thương hiệu, như phương pháp và người định giá, để tránh tranh cãi lúc chia.
Một người lập thương hiệu mới y hệt ngay sau ly hôn có được không?
Nếu nhãn hiệu cũ được bảo hộ, dùng dấu hiệu trùng hoặc gây nhầm lẫn cho cùng loại hàng là xâm phạm quyền của chủ nhãn hiệu. Nếu chỉ làm cùng ngành với tên khác thì thường được, trừ khi có cam kết không cạnh tranh. Nên thoả thuận rõ khi chia.
Trang mạng xã hội của thương hiệu có chia được không?
Tài khoản thường thuộc quản lý theo điều khoản của nền tảng, không phải tài sản sang tên tự do. Thực tế hai bên thoả thuận ai giữ quyền quản trị, và giá trị của trang được tính trong gói thương hiệu chứ không định giá riêng theo số người theo dõi.
Có nên bán thương hiệu cho người ngoài rồi chia tiền?
Nên cân nhắc khi cả hai đều không muốn hoặc không đủ sức vận hành tiếp. Bán trong lúc đang ly hôn thường bị ép giá vì người mua biết bên bán cần tiền nhanh và thương hiệu đang lung lay; nếu được, ổn định vận hành vài tháng trước khi chào bán.
Toà án có tự định giá thương hiệu không?
Khi các bên không thống nhất giá, toà án có thể trưng cầu hoặc yêu cầu thẩm định giá, và chi phí do các bên chịu theo quy định. Các bên vẫn nên tự chuẩn bị số liệu doanh thu, hồ sơ văn bằng, hợp đồng để người thẩm định có căn cứ.