Một nhãn hiệu đang tranh chấp không có một giá trị duy nhất, mà có nhiều giá trị tuỳ kết cục: thắng, thua, hoà giải với các điều kiện khác nhau. Cách định giá hợp lý là dựng cây kịch bản, gán xác suất và giá trị cho từng nhánh, cộng lại thành giá trị kỳ vọng, rồi trừ chi phí và thời gian theo đuổi vụ việc. Con số ấy là cơ sở thương lượng, nhưng công cụ quan trọng hơn là giá có điều kiện: trả theo kết cục thay vì đặt cược trước.
Bài này không hướng dẫn cách phản đối, khiếu nại hay khởi kiện; các thủ tục đó có nơi chuyên viết và cần luật sư. Ở đây là góc người định giá và hai bên mua bán: đọc tình trạng vụ việc, quy nó ra con số bằng ví dụ giả định, và chia rủi ro sao cho không bên nào phải gánh một mình.
Các loại "đang tranh chấp" không nặng như nhau
Câu "nhãn hiệu đang có tranh chấp" bao gồm nhiều tình huống rất khác nhau về mức độ. Trước khi tính, cần biết chính xác mình đang ở tình huống nào:
- Đơn đang bị phản đối: chưa có văn bằng, bên thứ ba cho rằng đơn không nên được cấp. Rủi ro là không có văn bằng hoặc văn bằng hẹp hơn.
- Văn bằng bị yêu cầu huỷ bỏ hiệu lực: bên kia cho rằng văn bằng được cấp không đúng ngay từ đầu. Nếu bị huỷ, coi như chưa từng có quyền.
- Văn bằng bị yêu cầu chấm dứt do không sử dụng: rủi ro phụ thuộc gần như hoàn toàn vào bằng chứng sử dụng mà chủ có trong tay.
- Chủ nhãn hiệu đang kiện người khác xâm phạm: rủi ro thấp hơn với chính văn bằng, nhưng có thể bị phản tố yêu cầu huỷ, và tốn chi phí theo đuổi.
- Chủ nhãn hiệu bị người khác kiện xâm phạm: nghĩa là có thể chính thương hiệu đang xét đang dùng một dấu hiệu mà người khác có quyền trước. Đây thường là tình huống nặng nhất.
- Tranh chấp nội bộ về quyền sở hữu: giữa đồng sáng lập, giữa vợ chồng, giữa công ty và cá nhân. Văn bằng vững với bên ngoài nhưng chưa rõ ai được bán.
Người mua nên yêu cầu toàn bộ văn bản của vụ việc: đơn yêu cầu, ý kiến của các bên, thông báo của cơ quan có thẩm quyền, và đánh giá của luật sư người bán. Không có hồ sơ thì không thể gán xác suất có căn cứ.
Dựng cây kịch bản: ví dụ giả định với một thương hiệu mỹ phẩm
Một thương hiệu mỹ phẩm nhỏ có văn bằng, đang bị một công ty khác yêu cầu huỷ bỏ hiệu lực với lập luận nhãn hiệu tương tự nhãn hiệu của họ đã nộp trước. Giá trị kinh tế phụ thuộc vào nhãn hiệu ước 1,8 tỷ đồng (ví dụ giả định). Luật sư của người bán đánh giá ba kết cục.
Nhánh một, văn bằng được giữ nguyên: xác suất giả định 50%, giá trị 1,8 tỷ. Nhánh hai, hai bên hoà giải bằng thoả thuận cùng tồn tại, thương hiệu phải đổi cách trình bày và rút khỏi một nhóm sản phẩm: xác suất 30%, giá trị giả định 1,2 tỷ, trừ chi phí điều chỉnh 100 triệu, còn 1,1 tỷ. Nhánh ba, văn bằng bị huỷ, phải đổi tên: xác suất 20%, giá trị giả định còn 30%, tức 540 triệu, trừ chi phí đổi tên 150 triệu, còn 390 triệu.
Giá trị kỳ vọng: 0,5 × 1,8 + 0,3 × 1,1 + 0,2 × 0,39 = 0,9 + 0,33 + 0,078 = 1,308 tỷ. Trừ chi phí theo đuổi vụ việc và chi phí thời gian, giả định 120 triệu, còn khoảng 1,19 tỷ. So với 1,8 tỷ nếu không có tranh chấp, chênh khoảng một phần ba. Điều quan trọng là mỗi nhánh có thể cập nhật khi vụ việc tiến triển, và hai bên có thể đồng ý về cấu trúc dù chưa đồng ý về xác suất.
Ba cách chia rủi ro thay vì chốt một con số
Khi kết cục còn mở, chốt một giá duy nhất luôn có một bên chịu thiệt. Ba cấu trúc dưới đây hay được dùng để hai bên cùng chịu theo kết quả thật:
| Cấu trúc | Cách làm | Hợp khi | Điểm cần cẩn thận |
|---|---|---|---|
| Giá theo kết cục | Ghi sẵn giá cho từng nhánh: giữ nguyên trả đủ, hoà giải trả mức thấp hơn, bị huỷ trả mức sàn | Vụ việc dự kiến kết thúc trong thời gian hợp lý | Định nghĩa rõ từng kết cục, tránh tranh cãi lại |
| Ký quỹ một phần | Trả phần chắc chắn ngay, phần phụ thuộc vụ việc gửi bên thứ ba | Người bán cần tiền nhưng chấp nhận chờ phần còn lại | Thời hạn chót và quy tắc giải ngân |
| Hoãn thương vụ | Ký thoả thuận đặt cọc hoặc quyền ưu tiên mua, chốt sau khi có kết quả | Người mua không gấp, vụ việc đã gần xong | Người bán có thể đổi ý khi thắng |
Không cấu trúc nào loại bỏ rủi ro; chúng chỉ chia rủi ro theo thoả thuận. Cấu trúc tốt là cấu trúc mà cả hai bên, khi đọc lại sau khi biết kết quả, vẫn thấy mình đã đồng ý điều hợp lý.
Ai trả chi phí theo đuổi, ai được quyết định
Chi phí luật sư và tố tụng. Vụ việc có thể kéo dài, chi phí phát sinh theo từng giai đoạn. Hợp đồng nên ghi rõ ai trả từ ngày ký, có trần hay không, và nếu có khoản được bồi hoàn từ bên kia thì thuộc về ai.
Quyền quyết định hoà giải. Sau chuyển nhượng, người mua là chủ nên thường có quyền quyết định. Nhưng nếu giá phụ thuộc kết cục, người bán có lợi ích trong việc người mua không chấp nhận hoà giải quá rẻ. Cần ghi điều kiện, ví dụ hoà giải dưới một mức nào đó cần cả hai đồng ý.
Nghĩa vụ hợp tác của người bán. Người bán giữ bằng chứng sử dụng, lịch sử đặt tên, hồ sơ thiết kế. Sau khi bán, họ cần có nghĩa vụ cung cấp, ký xác nhận và làm chứng khi cần.
Thay đổi bên trong vụ việc. Khi văn bằng được chuyển nhượng giữa chừng, việc thay bên tham gia vụ việc cần làm theo thủ tục. Trong thời gian chưa xong, người bán vẫn đứng tên trên hồ sơ nên phải cam kết không rút, không thoả thuận riêng.
Bồi thường cho quá khứ. Nếu thương hiệu bị kiện xâm phạm, khoản bồi thường cho thời gian trước khi bán thuộc trách nhiệm của ai cần ghi thật rõ. Người mua không nên gánh hậu quả của việc người bán đã làm.
Tranh chấp làm hao giá trị kinh tế, không chỉ giá trị pháp lý
Cây kịch bản ở trên tính giá trị theo kết cục pháp lý, nhưng trong lúc chờ kết cục, bản thân việc có tranh chấp đã làm hao một phần giá trị kinh tế. Chủ thương hiệu ngại đầu tư quảng cáo mạnh vào một cái tên có thể phải bỏ. Đại lý, nhà phân phối nghe tin thì chần chừ nhập hàng hoặc đòi điều kiện tốt hơn. Đối tác muốn hợp tác làm sản phẩm chung lùi lại chờ xem. Mỗi tháng tranh chấp kéo dài là một tháng thương hiệu không lớn lên như lẽ ra có thể.
Người định giá nên phản ánh điều này bằng cách giảm tốc độ tăng trưởng giả định trong giai đoạn tranh chấp, hoặc cộng thêm một khoản chi phí cơ hội vào phần chi phí theo đuổi vụ việc. Với thương hiệu nhỏ sống nhờ đà tăng trưởng, khoản này có khi lớn hơn chi phí luật sư.
Ngược lại, có những tranh chấp vô tình làm thương hiệu được biết đến nhiều hơn, nhất là khi bên nhỏ bị bên lớn chèn ép và câu chuyện lan trên mạng xã hội. Không nên tính lợi ích này vào giá: nó khó đo, khó lặp lại, và có thể đổi chiều nếu dư luận thay đổi. Người định giá thận trọng coi đó là yếu tố định tính, ghi chú lại nhưng không cộng thành con số.
Những dấu hiệu làm xác suất đổi chiều
Xác suất ban đầu chỉ là điểm xuất phát. Trong quá trình vụ việc, một số tín hiệu nên làm người định giá cập nhật con số. Tín hiệu tích cực cho chủ văn bằng gồm: bên kia không bổ sung chứng cứ khi được yêu cầu, cơ quan có thẩm quyền ra ý kiến sơ bộ có lợi, bên kia chủ động đề nghị hoà giải, hoặc bằng chứng sử dụng của chủ văn bằng lâu đời và đầy đủ hơn dự kiến.
Tín hiệu tiêu cực gồm: bên kia đưa ra bằng chứng sử dụng trước thời điểm thương hiệu mình ra đời, có ý kiến giám định bất lợi về mức tương tự, hoặc phát hiện thêm một nhãn hiệu khác cũng có quyền trước. Mỗi tín hiệu như vậy nên dẫn tới một lần tính lại, không phải một lần cãi lại.
Người mua thường lo rằng người bán giấu tín hiệu xấu. Cách giảm lo là ghi vào hợp đồng nghĩa vụ thông báo mọi diễn biến của vụ việc trong một thời hạn ngắn, kèm hệ quả nếu vi phạm. Minh bạch về diễn biến giúp giá có điều kiện vận hành đúng như thiết kế.
Khi nào nên đợi, khi nào nên bỏ, và giới hạn của phép tính
Nếu vụ việc thuộc loại nặng, như thương hiệu đang bị kiện xâm phạm bởi một chủ nhãn hiệu có quyền trước rõ ràng, phần giá trị phụ thuộc tên có thể gần bằng không, và người mua nên tính như mua một doanh nghiệp không có tên. Nếu vụ việc nhẹ, như một đơn phản đối có căn cứ yếu, giá có điều kiện là đủ. Nếu vụ việc sắp kết thúc, hoãn thương vụ vài tháng thường rẻ hơn mọi cấu trúc phức tạp.
Xác suất trong bài là ví dụ giả định; trong thực tế chúng đến từ đánh giá của luật sư, và luật sư giỏi cũng chỉ đưa ra khoảng chứ không phải con số chắc. Thủ tục giải quyết tranh chấp nhãn hiệu, thời hạn và chi phí tố tụng có thể thay đổi; kiểm quy định hiện hành. Khi cần con số chính thức cho toà án, cơ quan thuế hay góp vốn, cần chứng thư của doanh nghiệp thẩm định giá có thẩm quyền.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mua nhãn hiệu đang bị yêu cầu huỷ với giá rẻ để chờ thắng không?
Có thể, nếu người mua hiểu và chịu được rủi ro, có luật sư đánh giá hồ sơ độc lập, và giá thật sự phản ánh xác suất thua. Đây là quyết định đầu tư có rủi ro, không phải món hời chắc chắn. Không nên dựa chỉ vào đánh giá của luật sư bên bán.
Người bán thắng vụ việc sau khi đã bán giá thấp thì có được đòi thêm không?
Chỉ khi hợp đồng có điều khoản giá theo kết cục. Nếu đã bán một giá cố định, kết quả sau đó thuộc về người mua. Đó là lý do người bán tự tin về vụ việc nên đề xuất giá có điều kiện thay vì chấp nhận giá trừ mạnh.
Tranh chấp nội bộ giữa hai nhà sáng lập có làm giảm giá với người mua ngoài không?
Có, vì người mua không biết ai có quyền bán và thương vụ có thể bị một bên phản đối sau khi ký. Thường các bên cần giải quyết nội bộ trước, hoặc cùng ký với người mua. Giá trị với bên ngoài chỉ phục hồi khi quyền bán đã rõ.
Ai nên ước xác suất thắng thua trong công thức?
Luật sư sở hữu trí tuệ có kinh nghiệm với loại vụ việc đó, tốt nhất là luật sư độc lập với cả hai bên hoặc mỗi bên có luật sư riêng rồi so sánh. Người định giá chỉ đưa xác suất vào mô hình, không tự đoán thay luật sư.
Đang tranh chấp có cấp phép cho người khác dùng được không?
Về nguyên tắc chủ văn bằng còn hiệu lực vẫn có thể cấp phép, nhưng bên nhận phép sẽ đòi điều khoản bảo vệ nếu văn bằng bị huỷ, và phí thường thấp hơn. Cần công bố tình trạng tranh chấp trong hợp đồng để tránh bị coi là che giấu.