Người mua chỉ mua được thứ người bán thật sự có quyền bán. Nếu văn bằng nhãn hiệu đứng tên một người khác với người đang thương lượng, hoặc logo do một nhà thiết kế làm mà chưa có thoả thuận chuyển quyền, thì chuỗi quyền sở hữu bị đứt, và người mua có thể trả tiền cho một thứ mà người khác vẫn đòi được. Khi định giá, mỗi chỗ đứt là một khoản trừ bằng chi phí và rủi ro để nối lại; chỗ nào không nối được thì phần giá trị liên quan coi như không chuyển giao.
Bài này không bàn chọn đứng tên cá nhân hay công ty khi đăng ký, việc đó thuộc về thủ tục. Ở đây là góc giao dịch: những kiểu lệch chủ sở hữu hay gặp ở thương hiệu nhỏ Việt Nam, mỗi kiểu kéo giá xuống thế nào, và người bán nên nối lại gì trước khi đem thương hiệu ra thị trường.
Những kiểu lệch chủ sở hữu hay gặp
Thương hiệu nhỏ thường lớn lên từ gia đình và bạn bè, nên giấy tờ đi sau thực tế. Những kiểu lệch phổ biến:
- Công ty bỏ tiền xây, văn bằng đứng tên giám đốc cá nhân. Thường gặp nhất. Khi bán qua công ty, người mua cần chữ ký và sự đồng ý của cá nhân đó.
- Văn bằng đứng tên một người, là tài sản chung vợ chồng. Nhãn hiệu tạo lập trong thời kỳ hôn nhân có thể bị coi là tài sản chung, nên việc định đoạt có thể cần sự đồng ý của cả hai; cần luật sư xem từng trường hợp.
- Nhân viên, người thân nộp đơn hộ rồi đứng tên. Lúc làm thì tiện, lúc bán thì người đó đã nghỉ việc hoặc có quan hệ khác.
- Công ty cũ đã giải thể, văn bằng vẫn mang tên công ty cũ. Thương hiệu được kinh doanh tiếp qua công ty mới mà chưa ai chuyển nhượng.
- Nhà phân phối, đại lý đứng tên. Đặc biệt ở thị trường nước ngoài hoặc khi nhà sản xuất nhờ đại lý lo thủ tục.
- Đồng sở hữu giữa các nhà sáng lập. Văn bằng ghi nhiều chủ; chuyển nhượng thường cần sự thống nhất của tất cả.
- Logo do người ngoài thiết kế, chưa có thoả thuận chuyển quyền tác giả. Nhãn hiệu đã cấp, nhưng tác giả hình vẽ vẫn có thể có quyền với tác phẩm đó.
Mỗi kiểu có hệ quả khác nhau, nhưng điểm chung là chúng đều sửa được nếu các bên còn hợp tác, và đều rất khó sửa khi quan hệ đã đổ vỡ. Đó là lý do thời điểm sửa quyết định chi phí.
Chỗ đứt nào kéo giá xuống bao nhiêu
Bảng dưới gợi ý cách nghĩ về mức ảnh hưởng của từng kiểu lệch, tính bằng phần trăm giá trị phụ thuộc vào nhãn hiệu. Các khoảng là ví dụ giả định, phụ thuộc rất nhiều vào thái độ của người đang đứng tên.
| Kiểu lệch | Khi người đứng tên hợp tác | Khi người đứng tên không hợp tác hoặc không liên lạc được |
|---|---|---|
| Giám đốc cá nhân đứng tên, công ty bán | Trừ chi phí và thời gian ghi nhận, vài phần trăm | Thương vụ gần như không thực hiện được với phần nhãn hiệu |
| Tài sản chung vợ chồng, một người ký | Bổ sung chữ ký, ảnh hưởng nhỏ | Rủi ro bị yêu cầu tuyên vô hiệu giao dịch, trừ rất mạnh |
| Công ty cũ đã giải thể | Tuỳ hồ sơ giải thể có xử lý tài sản này chưa | Cần luật sư; có thể phải tính như chưa đăng ký |
| Nhà phân phối đứng tên ở nước ngoài | Chuyển trả theo hợp đồng, trừ chi phí | Phần giá trị ở thị trường đó có thể mất |
| Logo chưa chuyển quyền tác giả | Ký bổ sung thoả thuận, chi phí nhỏ | Có thể phải vẽ lại logo, giữ phần chữ |
Điều đáng chú ý là chênh lệch giữa hai cột thường rất lớn. Vì vậy câu hỏi đầu tiên của người mua không phải là "giấy tờ đứng tên ai", mà là "người đứng tên ấy có sẵn sàng ký không, và ký trước hay sau khi trả tiền".
Ví dụ giả định: shop thời trang đứng tên người sáng lập đã rời đi
Một shop thời trang trực tuyến do hai người sáng lập cùng làm. Văn bằng nhãn hiệu đứng tên một người, người này đã rút khỏi công ty hai năm trước nhưng chưa ký gì về nhãn hiệu. Người còn lại muốn bán thương hiệu. Giả định giá trị kinh tế phụ thuộc vào cái tên ước 900 triệu đồng (ví dụ giả định).
Kịch bản một: người sáng lập cũ đồng ý ký chuyển nhượng với một khoản bù đắp, giả định 150 triệu, cộng chi phí thủ tục và thời gian. Giá trị còn lại với người bán khoảng 720 đến 750 triệu. Kịch bản hai: người sáng lập cũ từ chối. Người bán không có quyền chuyển văn bằng; người mua chỉ mua được kênh bán, khách, mẫu mã, và phải đổi tên. Phần giá trị phụ thuộc tên có thể giảm còn một phần nhỏ.
Nếu người mua phải trả tiền trước khi biết kịch bản nào xảy ra, họ sẽ tính giá trị kỳ vọng và trừ thêm cho phiền phức. Người bán khôn ngoan sẽ giải quyết chuyện ký với người sáng lập cũ trước khi đem bán, vì khoản bù đắp trả cho người cũ gần như luôn rẻ hơn khoản người mua trừ cho rủi ro chưa biết.
Vì sao người mua trừ giá nhiều hơn chi phí sửa
Người bán thường tính rằng nối lại chuỗi quyền chỉ tốn vài chục triệu và vài tháng, nên người mua chỉ nên trừ chừng ấy. Người mua lại trừ nhiều hơn hẳn, và họ có lý do. Thứ nhất, thông tin không cân xứng: người bán biết quan hệ với người đứng tên tốt hay xấu, người mua thì không, nên phải giả định trường hợp xấu hơn. Thứ hai, chi phí thời gian của thương vụ: trong lúc chờ nối quyền, người mua chưa thể đầu tư mạnh vào thương hiệu vì sợ đổ tiền vào tên không chắc thuộc về mình.
Thứ ba, rủi ro phát sinh thêm: một chỗ đứt được phát hiện thường làm người mua nghi còn chỗ khác chưa thấy, và họ mở rộng phạm vi kiểm tra, tốn thêm tiền thuê luật sư. Thứ tư, sức thương lượng của người đứng tên: khi biết thương vụ phụ thuộc vào chữ ký của mình, người đó có thể đòi khoản bù đắp cao hơn nhiều so với lúc chưa có người mua.
Vì vậy cùng một chỗ đứt, nếu người bán tự sửa xong trước khi chào bán thì chỉ tốn chi phí thật; nếu để người mua phát hiện thì mất cả chi phí lẫn một phần giá vì niềm tin. Đây là lý do việc nối chuỗi quyền nên làm sớm, ngay khi có ý định bán, thậm chí trước khi bắt đầu tìm người mua.
Logo, bao bì và quyền tác giả: lớp quyền hay bị quên
Nhãn hiệu và quyền tác giả là hai lớp quyền khác nhau trên cùng một hình vẽ. Văn bằng nhãn hiệu cho chủ sở hữu quyền dùng dấu hiệu để phân biệt hàng hoá, dịch vụ. Nhưng hình logo, minh hoạ trên bao bì, kiểu chữ vẽ tay là tác phẩm, và quyền tác giả phát sinh cho người sáng tạo ra nó từ lúc tác phẩm được thể hiện, không cần đăng ký.
Nếu logo do một nhà thiết kế tự do làm mà hợp đồng không nói rõ quyền chuyển cho ai, hoặc chỉ có tin nhắn thoả thuận giá, thì vẫn có khả năng nhà thiết kế giữ một số quyền với hình vẽ. Thường không gây chuyện, nhưng khi thương hiệu được bán với giá đáng kể, người mua cẩn thận sẽ yêu cầu có văn bản chuyển giao quyền. Nếu không có, họ trừ một khoản bằng chi phí xin chữ ký hoặc chi phí vẽ lại.
Logo được làm bằng hình có sẵn từ kho ảnh, phông chữ có điều kiện sử dụng, hay công cụ tạo hình tự động cũng cần kiểm điều khoản giấy phép. Người bán nên gom các hợp đồng thiết kế, hoá đơn mua tài nguyên, xác nhận của nhà thiết kế vào một bộ hồ sơ. Đây là việc rẻ, làm trước khi bán sẽ tránh được nhiều câu hỏi khó.
Nối lại chuỗi quyền trước khi đem bán
Thứ tự làm việc gợi ý cho người bán, từ việc dễ đến việc khó:
- Vẽ lại chuỗi quyền: ai sáng tạo ra tên và logo, ai nộp đơn, ai đứng tên văn bằng, ai đang kinh doanh, ai định bán.
- Gom văn bản chứng minh từng bước chuyển: hợp đồng thiết kế, biên bản góp vốn, quyết định của công ty, giấy uỷ quyền.
- Với chỗ đứt có người hợp tác, ký bổ sung thoả thuận chuyển quyền và nộp ghi nhận chuyển nhượng nếu cần.
- Với tài sản có thể là tài sản chung, chuẩn bị sự đồng ý bằng văn bản của các bên liên quan.
- Với chỗ đứt khó sửa, nhờ luật sư đánh giá và ghi rõ trong hồ sơ bán, để người mua thấy bạn minh bạch thay vì phát hiện ra.
- Sau khi nối, cập nhật thông tin chủ sở hữu trên văn bằng, tên miền, tài khoản sàn, trang mạng cho khớp.
Chuyển nhượng quyền sở hữu nhãn hiệu phải được lập thành văn bản và đăng ký tại cơ quan quản lý sở hữu công nghiệp thì mới có hiệu lực; thủ tục và giấy tờ cụ thể cần kiểm theo quy định hiện hành.
Người mua nên thương lượng gì khi chuỗi quyền chưa liền
Người mua có ba công cụ. Một là đặt điều kiện tiên quyết: thương vụ chỉ hoàn tất khi văn bằng đã được ghi nhận chuyển sang đúng bên bán, hoặc người đứng tên đã ký trực tiếp với người mua. Hai là giữ lại một phần tiền cho đến khi chuyển nhượng được ghi nhận. Ba là yêu cầu người bán bảo đảm bằng văn bản rằng không còn ai khác có quyền với tên và logo, kèm trách nhiệm bồi hoàn nếu sai.
Bảo đảm bằng văn bản chỉ có giá trị khi người bán có khả năng bồi hoàn. Một cá nhân bán thương hiệu rồi không còn tài sản gì đáng kể thì lời bảo đảm ít tác dụng. Vì vậy với chỗ đứt nghiêm trọng, giữ tiền lại vẫn là công cụ đáng tin nhất.
Phần pháp lý trong bài là nguyên lý chung. Quy định về tài sản chung, chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và quyền tác giả có nhiều chi tiết; cần luật sư cho từng tình huống. Khi giá trị nhãn hiệu cần cho góp vốn, chia tài sản hay toà án, phải có chứng thư của doanh nghiệp thẩm định giá có thẩm quyền.
Câu hỏi thường gặp
Văn bằng đứng tên giám đốc nhưng công ty trả phí đăng ký thì ai là chủ?
Trên hồ sơ, chủ sở hữu là người ghi trên văn bằng. Việc công ty trả phí có thể là căn cứ để tranh luận nội bộ, nhưng không tự động chuyển quyền. Muốn công ty bán được nhãn hiệu, cá nhân đó cần ký chuyển nhượng cho công ty hoặc trực tiếp cho người mua.
Nhà thiết kế logo có thể đòi tiền sau khi thương hiệu bán được giá không?
Nếu không có thoả thuận chuyển quyền tác giả rõ ràng, có khả năng phát sinh tranh chấp về quyền với hình vẽ. Mức độ tuỳ hợp đồng và chứng cứ. Cách an toàn là ký bổ sung văn bản chuyển giao quyền trước khi đem thương hiệu ra giao dịch.
Ly hôn khi thương hiệu đang được rao bán thì xử lý thế nào?
Nhãn hiệu có thể là tài sản cần phân chia, nên việc bán thường cần sự thống nhất của cả hai hoặc quyết định của toà. Người mua nên tạm dừng cho tới khi có văn bản rõ ràng. Phần định giá cho mục đích chia tài sản nên dùng chứng thư thẩm định giá.
Đồng sở hữu muốn bán phần của mình có được không?
Việc định đoạt nhãn hiệu đồng sở hữu thường cần sự đồng ý của các đồng chủ sở hữu, và bán "một phần nhãn hiệu" cho người ngoài có thể không thực tế vì dễ gây nhầm lẫn. Thường các bên thoả thuận một người mua lại phần của người kia trước.
Kiểm tra người đứng tên văn bằng ở đâu?
Thông tin chủ văn bằng có thể tra trên cơ sở dữ liệu sở hữu công nghiệp công khai của cơ quan nhà nước, và đối chiếu với bản gốc văn bằng người bán cung cấp. Nếu hai nguồn lệch nhau, cần làm rõ trước khi bàn giá.