Khi bán, cấp phép hay góp vốn bằng thương hiệu, thứ được chuyển giao không chỉ là cái tên trong văn bằng nhãn hiệu mà còn là logo, bao bì, ảnh sản phẩm, video, phông chữ, nhạc nền — những thứ thường do nhà thiết kế, nhiếp ảnh gia, đơn vị làm phim bên ngoài làm ra. Nếu không có giấy tờ cho thấy quyền với chúng đã thuộc về bên bán, người mua đối mặt rủi ro bị đòi quyền, bị yêu cầu ngừng dùng, phải làm lại.
Người mua quy rủi ro đó ra tiền bằng cách trừ chi phí làm lại, giữ lại một phần giá, hoặc đòi bên bán vá giấy tờ trước khi chốt. Bài này chỉ cách rà, cách ước khoản trừ và cách vá. Phần pháp lý viết theo nguyên lý của pháp luật sở hữu trí tuệ; tình huống cụ thể cần kiểm văn bản hiện hành và hỏi luật sư. Mọi con số là ví dụ giả định.
Vì sao nhãn hiệu có văn bằng vẫn chưa đủ
Văn bằng nhãn hiệu cho chủ sở hữu quyền ngăn người khác dùng dấu hiệu trùng hoặc tương tự cho hàng hoá, dịch vụ cùng loại hoặc liên quan. Nhưng chính hình vẽ trong logo, bố cục bao bì, bức ảnh, đoạn video còn là tác phẩm được bảo hộ theo quyền tác giả, và quyền tác giả phát sinh cho người sáng tạo từ khi tác phẩm được tạo ra, không cần đăng ký.
Theo nguyên lý chung của pháp luật Việt Nam, khi tác phẩm được tạo ra theo hợp đồng với bên đặt hàng, bên đặt hàng thường là chủ sở hữu quyền tài sản, trừ khi có thoả thuận khác; còn một số quyền nhân thân như đứng tên tác giả vẫn thuộc về người sáng tạo. Vấn đề ở thương hiệu nhỏ là rất nhiều thứ được làm không có hợp đồng: nhờ người quen vẽ, thuê qua tin nhắn, mua mẫu có sẵn, dùng ảnh trên mạng. Khi đó, rất khó chứng minh ai là chủ sở hữu.
Một trường hợp hay gặp: logo đã đăng ký nhãn hiệu, nhưng người vẽ chưa từng ký giấy chuyển quyền. Về sau, người vẽ có thể yêu cầu quyền với hình vẽ đó. Dù kết quả tranh chấp còn tuỳ tình huống, với người mua thương hiệu, chỉ riêng khả năng tranh chấp đã là rủi ro phải tính tiền.
Rủi ro còn đến từ chiều ngược lại: chính hình vẽ trong logo có thể sao chép từ tác phẩm của người khác mà chủ thương hiệu không biết, vì nhà thiết kế lấy từ nguồn trên mạng. Văn bằng nhãn hiệu không loại trừ khả năng logo xâm phạm quyền tác giả của bên thứ ba. Vì vậy người mua cẩn thận thường đòi thêm một lời cam kết từ người thiết kế rằng tác phẩm do họ tự sáng tạo, không sao chép.
Danh mục tài sản sáng tạo cần rà
Liệt kê mọi thứ mang hình ảnh thương hiệu đang dùng, rồi ghi tình trạng giấy tờ. Người mua sẽ làm đúng việc này trong khâu rà soát.
| Tài sản | Ai thường làm ra | Giấy tờ cần có | Rủi ro nếu thiếu |
|---|---|---|---|
| Logo, biểu tượng | Nhà thiết kế tự do, công ty thiết kế, người quen | Hợp đồng có điều khoản chuyển quyền tài sản, file gốc, xác nhận không sao chép | Cao: gắn với nhãn hiệu |
| Bao bì, nhãn sản phẩm | Nhà thiết kế, xưởng in đề xuất mẫu | Hợp đồng chuyển quyền, file gốc, quyền với hình minh hoạ dùng trong bao bì | Cao: làm lại tốn tiền in, khách bối rối |
| Ảnh sản phẩm, ảnh thương hiệu | Nhiếp ảnh gia, người mẫu, studio | Hợp đồng chuyển quyền hoặc cấp phép rộng; giấy đồng ý của người mẫu | Vừa: thay được nhưng tốn công |
| Video quảng cáo, nội dung | Đơn vị làm phim, người sáng tạo nội dung | Hợp đồng; quyền với nhạc nền, cảnh quay, người xuất hiện | Vừa |
| Phông chữ | Hãng phông, phông miễn phí | Giấy phép cho phép dùng thương mại, dùng trong logo, chuyển giao | Thấp đến vừa: tuỳ điều khoản |
| Hình minh hoạ, mẫu mua sẵn | Kho ảnh, kho mẫu | Giấy phép; nhiều giấy phép không cho dùng làm logo hoặc không cho độc quyền | Cao nếu dùng trong logo |
Hai dòng cuối hay bị bỏ qua nhất. Một số phông chữ miễn phí chỉ cho dùng cá nhân, một số mẫu đồ hoạ mua sẵn cấm dùng làm logo vì người khác cũng mua được cùng mẫu. Logo dựng trên mẫu mua sẵn có thể vừa vi phạm giấy phép vừa không độc quyền, làm phần giá trị của logo gần như bằng không.
Người mua ước khoản trừ thế nào (ví dụ giả định)
Một thương hiệu đồ uống đóng chai nhỏ được định giá phần cái tên khoảng 800 triệu đồng. Khâu rà soát cho thấy: logo do một người quen vẽ năm năm trước, không có hợp đồng; bao bì do xưởng in thiết kế kèm, không có thoả thuận về quyền; bộ ảnh sản phẩm có hợp đồng với nhiếp ảnh gia nhưng chỉ cho dùng trên mạng xã hội; phông chữ trên bao bì là phông miễn phí, chưa rõ giấy phép.
Người mua ước theo hai cách. Cách thứ nhất là chi phí vá: tìm lại người vẽ logo và ký giấy chuyển quyền, có thể phải trả thêm, ước 20–50 triệu; ký thoả thuận với xưởng in, ước 10 triệu; mở rộng hợp đồng ảnh hoặc chụp lại, ước 30 triệu; kiểm và đổi phông nếu cần, ước 15 triệu cộng chi phí in lại bao bì. Tổng khoảng 75–105 triệu, chưa kể thời gian.
Cách thứ hai là chi phí xấu nhất: nếu không vá được logo, phải thiết kế lại và đổi nhận diện, khách cũ bối rối, một phần giá trị cái tên mất. Người mua có thể ước phần mất 20–30% giá trị, tức 160–240 triệu. Nếu họ cho xác suất không vá được logo là 25%, khoản trừ kỳ vọng cho rủi ro này khoảng 40–60 triệu, cộng với chi phí vá các phần còn lại.
Kết quả thường gặp: người mua đề nghị giữ lại khoảng 150–200 triệu, trả khi bên bán nộp đủ giấy tờ chuyển quyền trong một thời hạn. Bên bán vá trước khi giao dịch thì không mất khoản nào ngoài chi phí vá thực tế.
Rà và vá trước khi đem thương hiệu ra giao dịch
Việc này nên làm ít nhất 3–6 tháng trước giao dịch, vì tìm lại người làm và thương lượng có thể mất thời gian.
- Lập danh mục. Mọi tài sản sáng tạo đang dùng: logo, các phiên bản logo, bao bì từng sản phẩm, bộ ảnh, video, mẫu ấn phẩm, phông chữ, nhạc.
- Gắn người làm và giấy tờ. Với mỗi tài sản, ghi ai làm, năm nào, có hợp đồng không, hợp đồng nói gì về quyền.
- Tìm lại người làm với tài sản thiếu giấy. Đề nghị ký văn bản chuyển nhượng quyền tài sản, kèm xác nhận tác phẩm do họ tự sáng tạo. Trả một khoản hợp lý nếu cần; khoản này thường nhỏ so với khoản người mua sẽ trừ.
- Kiểm giấy phép phông chữ và đồ hoạ mua sẵn. Đọc điều khoản: có cho dùng thương mại, dùng trong logo, chuyển giao cho người khác không. Thay thứ không đạt.
- Mở rộng hoặc làm lại hợp đồng ảnh, video. Đảm bảo phạm vi dùng đủ rộng và cho phép chuyển giao khi bán thương hiệu.
- Gom file gốc. File thiết kế gốc, file ảnh độ phân giải cao, tài liệu hướng dẫn nhận diện. Người mua cần chúng để tiếp tục dùng.
- Ghi lại mọi thứ vào một hồ sơ. Mỗi tài sản một dòng, kèm bản sao giấy tờ.
Nếu không tìm được người làm logo, cân nhắc hỏi luật sư về phương án: thiết kế lại có kế thừa, đăng ký bổ sung, hay chấp nhận rủi ro và thương lượng cách chia rủi ro với người mua.
Những trường hợp đặc biệt
Logo do chính chủ thương hiệu vẽ. Rủi ro thấp nếu chủ là người bán, nhưng nếu nhãn hiệu đứng tên công ty còn logo do cá nhân chủ vẽ, nên có văn bản chuyển quyền từ cá nhân sang công ty trước khi công ty bán.
Logo do nhân viên vẽ trong giờ làm. Theo nguyên lý chung, tác phẩm tạo ra khi thực hiện nhiệm vụ được giao thường thuộc quyền sở hữu của bên giao nhiệm vụ, nhưng nên có văn bản xác nhận, nhất là khi nhân viên đã nghỉ việc.
Logo, hình minh hoạ do công cụ trí tuệ nhân tạo tạo ra. Tình trạng bảo hộ quyền tác giả cho sản phẩm do máy tạo ra còn chưa rõ ràng ở nhiều nước và đang được tranh luận. Điều khoản dùng của công cụ cũng khác nhau. Người mua có thể coi đây là rủi ro và trừ giá; nên kiểm điều khoản công cụ và hỏi luật sư.
Bao bì có hình người thật. Cần giấy đồng ý của người xuất hiện cho mục đích thương mại và cho việc chuyển giao. Thiếu giấy này, bao bì có thể phải thay.
Nhạc nền trong video quảng cáo. Nhạc trong thư viện của nền tảng mạng xã hội thường chỉ được dùng trên nền tảng đó. Video mang sang kênh khác hoặc chuyển cho chủ mới có thể vi phạm.
Tài sản sáng tạo khi cấp phép và khi góp vốn
Khi cấp phép thương hiệu, bạn không chỉ cho bên nhận dùng cái tên mà thường cho dùng cả logo, bao bì, ảnh, tài liệu nhận diện. Muốn cho người khác dùng, bạn phải có quyền đó trước. Nếu hợp đồng với nhiếp ảnh gia chỉ cho bạn dùng ảnh trên kênh của mình, việc bên nhận phép in ảnh đó lên ấn phẩm của họ có thể vượt phạm vi. Bên nhận phép cẩn thận sẽ yêu cầu bạn cam kết đã có đủ quyền và chịu trách nhiệm nếu có khiếu nại.
Khi góp vốn bằng thương hiệu vào một công ty mới, các thành viên khác cần biết chính xác cái gì được góp: chỉ quyền với nhãn hiệu, hay cả quyền với logo, bao bì, ảnh và file gốc. Nếu chỉ nhãn hiệu được chuyển vào công ty còn quyền tác giả với logo vẫn nằm ở cá nhân người góp hoặc ở nhà thiết kế, công ty mới đang dùng một tài sản mà nó không hoàn toàn sở hữu. Định giá phần góp vốn nên ghi rõ danh mục tài sản sáng tạo đi kèm và tình trạng quyền của từng thứ.
Trong cả hai trường hợp, hồ sơ quyền đầy đủ không làm cái tên có giá hơn, nhưng nó loại bỏ một nguồn trừ giá mà người bên kia gần như lúc nào cũng nêu ra. Với thương hiệu nhỏ, chi phí vá thường thấp hơn nhiều so với khoản bị trừ.
Câu hỏi thường gặp
Đã có văn bằng nhãn hiệu cho logo thì người vẽ còn đòi quyền được không?
Văn bằng nhãn hiệu và quyền tác giả là hai loại quyền khác nhau. Người vẽ có thể vẫn có quyền tác giả với hình vẽ nếu chưa chuyển giao. Một số tình huống có thể dẫn tới tranh chấp; kết quả tuỳ vào chứng cứ và quy định hiện hành. Cách an toàn là có văn bản chuyển quyền.
Hợp đồng thiết kế cũ chỉ ghi giá tiền, không nói về quyền, thì sao?
Theo nguyên lý chung, bên đặt hàng theo hợp đồng thường được coi là chủ sở hữu quyền tài sản nếu không có thoả thuận khác, nhưng hợp đồng sơ sài có thể gây tranh cãi về phạm vi. Nên bổ sung một văn bản xác nhận chuyển quyền rõ ràng, nhất là trước khi giao dịch.
Có cần chuyển cả quyền với ảnh cũ không còn dùng không?
Không nhất thiết. Tập trung vào tài sản đang dùng và sẽ được chuyển giao. Ảnh cũ không dùng nữa có thể loại khỏi gói bán, ghi rõ trong hợp đồng là không chuyển giao. Nhưng nếu ảnh cũ vẫn còn trên các kênh sẽ chuyển giao, người mua sẽ yêu cầu xử lý.
Thiết kế lại logo trước khi bán có làm mất giá không?
Thường có. Logo mới chưa được khách nhận ra, và người mua phải chịu giai đoạn chuyển đổi. Chỉ nên thiết kế lại khi không vá được quyền với logo cũ, hoặc khi logo cũ có vấn đề nghiêm trọng. Nếu cần, làm sớm để có thời gian khách quen dần trước giao dịch.
Người mua có thể yêu cầu bên bán bồi thường nếu sau này có người đòi quyền không?
Có, và đó là điều khoản thường thấy: bên bán cam kết đã có đủ quyền và chịu trách nhiệm nếu phát sinh khiếu nại. Kèm theo đó có thể là một khoản giữ lại trong một thời gian. Điều khoản bồi hoàn cần luật sư soạn, vì phạm vi và giới hạn trách nhiệm ảnh hưởng lớn tới cả hai bên.