Một văn bằng sạch, đứng đúng tên, còn hạn vẫn có thể mang theo gánh nặng quyền: đang là tài sản bảo đảm cho một khoản vay, đã cấp phép độc quyền cho người khác, đã ký thoả thuận cùng tồn tại giới hạn phạm vi, hoặc đang được dùng trong một hệ thống nhượng quyền với cam kết dài hạn. Người mua thừa hưởng những gánh nặng này cùng với nhãn hiệu, nên giá phải phản ánh chúng. Có gánh nặng làm giá giảm, có thứ lại làm giá tăng.
Ví dụ, một hợp đồng cấp phép có phí ổn định có thể là dòng tiền người mua sẵn lòng trả thêm, trong khi một hợp đồng cấp phép độc quyền giá rẻ kéo dài mười năm có thể chặn mọi kế hoạch của người mua. Bài này đi qua từng loại gánh nặng, cách đọc chúng và cách tính bằng ví dụ giả định.
Nhãn hiệu là tài sản bảo đảm: phải gỡ trước khi bán
Quyền sở hữu trí tuệ, trong đó có nhãn hiệu, về nguyên lý có thể được dùng làm tài sản bảo đảm cho nghĩa vụ trả nợ. Ở Việt Nam việc này chưa phổ biến với thương hiệu nhỏ, nhưng có gặp, nhất là khi ngân hàng nhận cả gói tài sản của doanh nghiệp, hoặc khi một nhà đầu tư cho vay và yêu cầu bảo đảm bằng nhãn hiệu.
Nếu nhãn hiệu đang bảo đảm cho khoản vay, chủ sở hữu thường không được tự ý chuyển nhượng khi chưa có sự đồng ý của bên nhận bảo đảm. Người mua phải xác định: khoản vay còn bao nhiêu, bên cho vay có đồng ý giải chấp khi nhận tiền bán không, thủ tục xoá đăng ký bảo đảm (nếu đã đăng ký) mất bao lâu. Trên thực tế, cách gọn là dùng một phần tiền mua để trả nợ, và việc chuyển nhượng chỉ hoàn tất khi đã có văn bản giải chấp.
Về giá, gánh nặng bảo đảm không làm giảm giá trị kinh tế của thương hiệu, nhưng làm tăng chi phí giao dịch và rủi ro thời gian. Người mua sẽ trừ một khoản nhỏ cho phiền phức, và khoản lớn hơn nếu người bán không chứng minh được khả năng trả hết nợ khi nhận tiền. Cách kiểm hiện trạng bảo đảm cần hỏi luật sư và tra hệ thống đăng ký giao dịch bảo đảm theo quy định hiện hành.
Các hợp đồng cấp phép đang có: tăng hay giảm giá
Hợp đồng cấp phép đang có là gánh nặng phổ biến nhất ở thương hiệu đặc sản, mỹ phẩm, đồ uống thường cho xưởng khác làm hàng. Tác động lên giá phụ thuộc vào điều khoản:
| Điều khoản | Làm giá tăng khi | Làm giá giảm khi |
|---|---|---|
| Phí bản quyền | Ổn định, có phí tối thiểu, bên nhận trả đúng hạn nhiều năm | Phí thấp hơn mức hợp lý, không có phí tối thiểu, nợ đọng |
| Độc quyền | Không độc quyền, người mua vẫn tự khai thác được | Độc quyền rộng về sản phẩm, lãnh thổ, kênh, chặn kế hoạch của người mua |
| Thời hạn | Ngắn hoặc có quyền chấm dứt hợp lý | Dài, tự gia hạn, khó chấm dứt |
| Kiểm soát chất lượng | Chủ nhãn hiệu có quyền kiểm, có tiêu chuẩn rõ | Không có cơ chế kiểm, rủi ro hàng kém mang tên mình |
| Chuyển nhượng | Hợp đồng tự đi theo nhãn hiệu khi bán | Bên nhận có quyền chấm dứt hoặc đòi điều kiện mới khi đổi chủ |
Khi định giá, có thể tách hai phần: giá trị nhãn hiệu như thể không có hợp đồng, và giá trị hiện tại của dòng phí còn lại trừ đi phần giá trị bị khoá lại do độc quyền. Tổng hai phần cho thấy hợp đồng đang thêm hay bớt giá trị. Thường hợp đồng cũ ký lúc thương hiệu còn nhỏ có phí thấp, nên người mua coi là gánh nặng hơn là tài sản.
Ví dụ giả định: hợp đồng cấp phép độc quyền giá rẻ
Một thương hiệu bánh đặc sản đã cấp phép độc quyền cho một xưởng làm bánh đóng hộp mang tên mình, phí giả định 3% doanh thu, còn sáu năm, không có phí tối thiểu. Người mua muốn mua thương hiệu để tự làm bánh đóng hộp với quy mô lớn hơn. Giả định giá trị kinh tế của nhãn hiệu nếu không có hợp đồng là 2,5 tỷ đồng (ví dụ giả định), trong đó dòng bánh đóng hộp chiếm khoảng 40%, tức 1 tỷ.
Với hợp đồng, người mua không được tự làm bánh đóng hộp trong sáu năm. Thay vào đó, họ nhận dòng phí. Giả định doanh thu của xưởng 3 tỷ một năm, phí 3% là 90 triệu một năm; giá trị hiện tại của sáu năm phí, chiết khấu theo một tỷ lệ giả định, khoảng 400 triệu. Phần dòng bánh đóng hộp vì thế được tính 400 triệu thay vì 1 tỷ, hụt 600 triệu.
Giá trị sau điều chỉnh khoảng 1,9 tỷ thay vì 2,5 tỷ. Người mua cũng có thể đề xuất người bán thương lượng chấm dứt sớm hợp đồng với xưởng trước khi bán, chi phí do người bán chịu, hoặc chia khoản chi phí ấy. Đôi khi xưởng sẵn lòng nhận một khoản bồi thường hợp lý để chấm dứt, và tổng cộng vẫn rẻ hơn mức người mua trừ.
Định lượng một gánh nặng hợp đồng: ba con số cần có
Mỗi khi gặp một hợp đồng ràng buộc nhãn hiệu, người định giá nên tính ba con số. So sánh ba con số này cho biết nên trừ giá, nên gỡ hợp đồng hay nên giữ nguyên:
- Giá trị bị khoá: phần giá trị mà chủ nhãn hiệu tự khai thác được nếu không có hợp đồng, trong phạm vi hợp đồng đang chiếm (sản phẩm, lãnh thổ, kênh), tính trong thời hạn còn lại.
- Giá trị dòng tiền từ hợp đồng: phí bản quyền, phí phân phối hay khoản thu khác mà hợp đồng mang lại trong thời hạn còn lại, chiết khấu về hiện tại và điều chỉnh theo độ tin cậy của bên kia.
- Chi phí chấm dứt sớm: khoản bồi thường hợp lý để bên kia đồng ý chấm dứt, cộng chi phí pháp lý và rủi ro bên kia không đồng ý.
Nếu dòng tiền từ hợp đồng lớn hơn giá trị bị khoá, hợp đồng đang là tài sản, nên giữ. Nếu nhỏ hơn, hợp đồng là gánh nặng; mức trừ giá hợp lý là phần chênh, nhưng không nên vượt chi phí chấm dứt sớm, vì người mua luôn có thể tự bỏ tiền chấm dứt. Khi chi phí chấm dứt thấp hơn hẳn phần chênh, cách có lợi cho cả hai là người bán gỡ hợp đồng trước khi bán và thu lại phần giá tương ứng. Ba con số đều là ước tính, nên ghi giả định cụ thể để bên kia kiểm lại được.
Những gánh nặng khác dễ bị bỏ sót
Thoả thuận cùng tồn tại đã ký. Có thể chủ cũ từng ký với một bên khác để mỗi bên dùng trong phạm vi riêng. Thoả thuận này thường đi theo nhãn hiệu và giới hạn phạm vi khai thác của người mua.
Cam kết trong hệ thống nhượng quyền. Nếu thương hiệu đang được nhượng quyền, các hợp đồng với bên nhận quyền ràng buộc người mua về lãnh thổ, hỗ trợ, phí. Bán thương hiệu không chấm dứt được các cam kết này.
Thương hiệu được dùng chung với công ty liên quan. Một công ty khác của gia đình đang dùng tên mà không có hợp đồng. Sau khi bán, công ty đó dừng hay tiếp tục? Cần thoả thuận rõ.
Cam kết với nhà phân phối độc quyền. Hợp đồng phân phối có thể cho đại lý độc quyền bán hàng mang nhãn ở một vùng. Không phải cấp phép, nhưng vẫn giới hạn cách người mua khai thác thương hiệu.
Quyền ưu tiên mua. Có thể đã có một nhà đầu tư hay đối tác được hứa quyền mua trước nếu chủ bán thương hiệu. Bỏ qua điều này, thương vụ có thể bị khiếu nại.
Cách người mua yêu cầu công bố và kiểm gánh nặng
Gánh nặng quyền ít khi hiện ra trên văn bằng. Người mua phải hỏi, và hỏi bằng văn bản:
- Yêu cầu người bán liệt kê mọi hợp đồng, thoả thuận, cam kết liên quan đến tên và logo, kể cả thoả thuận miệng đang thực hiện.
- Xin bản sao từng hợp đồng cấp phép, phân phối, nhượng quyền, cùng tồn tại; đọc điều khoản độc quyền, thời hạn, chấm dứt và chuyển nhượng.
- Hỏi người bán về các khoản vay có dùng nhãn hiệu làm bảo đảm; nhờ luật sư tra hệ thống đăng ký giao dịch bảo đảm.
- Đối chiếu sổ sách thu phí bản quyền với hợp đồng để biết bên nhận có trả đúng không.
- Đưa vào hợp đồng mua bán cam kết của người bán rằng danh sách đã công bố là đầy đủ, kèm trách nhiệm bồi hoàn nếu phát hiện thêm.
Với các hợp đồng có hiệu lực ràng buộc người mua, nên liên hệ bên kia trước khi chốt, ít nhất để biết họ có ý định tiếp tục, thương lượng lại hay chấm dứt khi đổi chủ.
Khi gánh nặng lại là tài sản, và giới hạn của bài
Không phải gánh nặng nào cũng xấu. Một danh mục hợp đồng cấp phép có phí công bằng, bên nhận làm hàng chất lượng, trả phí đều đặn nhiều năm là bằng chứng mạnh nhất rằng cái tên có giá trị thật trên thị trường. Người mua đầu tư thích loại thương hiệu này vì dòng tiền ổn định, ít phải tự vận hành. Trong trường hợp đó, các hợp đồng làm giá tăng, và người bán có lý do để giữ giá.
Phân biệt tài sản với gánh nặng nằm ở câu hỏi: hợp đồng này có phí và điều khoản giống như hai bên độc lập sẽ thoả thuận hôm nay không. Nếu có, đó là tài sản. Nếu phí quá thấp, quá dài, quá độc quyền, đó là gánh nặng.
Phép tính trong bài là ví dụ giả định, tỷ lệ phí không phản ánh ngành nào. Quy định về bảo đảm bằng quyền sở hữu trí tuệ và đăng ký hợp đồng cấp phép có thể thay đổi; kiểm văn bản hiện hành và hỏi luật sư. Khi cần con số cho thế chấp, góp vốn hay thuế, dùng chứng thư của doanh nghiệp thẩm định giá có thẩm quyền.
Câu hỏi thường gặp
Bán nhãn hiệu thì hợp đồng cấp phép cũ có tự chấm dứt không?
Không tự chấm dứt chỉ vì đổi chủ, trừ khi hợp đồng có điều khoản như vậy. Thường người mua kế thừa vị trí bên cấp phép. Cần đọc hợp đồng và thoả thuận rõ với bên nhận phép trước khi chốt mua bán.
Có phải đăng ký hợp đồng cấp phép nhãn hiệu không?
Quy định về việc đăng ký hợp đồng sử dụng nhãn hiệu và hệ quả của việc đăng ký hay không đăng ký đã thay đổi qua các lần sửa luật. Bạn nên kiểm văn bản hiện hành với luật sư. Dù sao, có hồ sơ đăng ký giúp chứng minh hợp đồng tồn tại khi có tranh chấp.
Nhãn hiệu đang thế chấp có bán được không?
Thường cần sự đồng ý của bên nhận bảo đảm, hoặc trả nợ để giải chấp trước. Cách hay dùng là dùng một phần tiền bán để trả nợ ngay khi chuyển nhượng, có ngân hàng hoặc bên giữ tiền đứng giữa để bảo đảm thứ tự đúng.
Bên nhận phép đang làm hàng kém thì ảnh hưởng giá thế nào?
Ảnh hưởng hai lần: dòng phí có thể không bền, và hàng kém mang tên làm giảm uy tín của chính thương hiệu. Nếu hợp đồng không cho chủ nhãn hiệu quyền kiểm chất lượng hay chấm dứt, người mua sẽ trừ giá mạnh hoặc đòi người bán xử lý trước.
Dòng phí bản quyền đang thu có được tính thêm vào giá nhãn hiệu không?
Không cộng thêm, vì đó chính là một phần giá trị của nhãn hiệu. Cách đúng là tính giá trị hiện tại của dòng phí còn lại, cộng với giá trị phần khai thác chưa bị khoá. Cộng dòng phí lên trên một giá trị đã tính theo doanh thu toàn ngành là đếm hai lần.